Bộ Tài chính siết giám sát vốn nhà nước tại doanh nghiệp

Chuyển từ quản lý vốn sang quản trị hiệu quả vốn nhà nước

Việc Nhà nước đầu tư vốn vào doanh nghiệp không chỉ nhằm duy trì quyền sở hữu hoặc tạo nguồn lực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Quan trọng hơn, nguồn vốn này phải được quản lý theo nguyên tắc bảo toàn, phát triển và sử dụng đúng mục tiêu.

Trong bối cảnh đó, Quyết định số 2306/QĐ-BTC của Bộ Tài chính, có hiệu lực từ ngày 20/8/2026, tạo ra một khuôn khổ thống nhất cho việc giám sát, kiểm tra hoạt động quản lý, đầu tư vốn nhà nước; đồng thời quy định cơ chế giao chỉ tiêu, đánh giá và xếp loại doanh nghiệp cũng như người đại diện phần vốn nhà nước tại các doanh nghiệp thuộc phạm vi Bộ thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu.

Điểm đáng chú ý của cơ chế mới là hoạt động quản lý vốn không được nhìn nhận đơn thuần qua những con số lợi nhuận. Hiệu quả sử dụng vốn phải được đặt trong tổng thể nhiều yếu tố, từ kết quả kinh doanh, tiến độ đầu tư, khả năng thực hiện nhiệm vụ được giao đến mức độ an toàn tài chính của doanh nghiệp.

Điều này cho thấy cách tiếp cận đang chuyển dần từ “theo dõi doanh nghiệp” sang “đánh giá chất lượng quản trị và hiệu quả sử dụng vốn nhà nước”.

Giám sát được thiết kế theo nhiều tầng kiểm soát

Một trong những nội dung quan trọng của Quy chế là xây dựng cơ chế giám sát kết hợp giữa theo dõi thường xuyên và kiểm tra trực tiếp.

Về bản chất, giám sát là công cụ giúp cơ quan đại diện chủ sở hữu nhận diện sớm những vấn đề có thể ảnh hưởng đến vốn nhà nước trước khi phát sinh hậu quả nghiêm trọng.

Thông qua chế độ báo cáo, cơ quan có thẩm quyền có thể theo dõi tình hình hoạt động của doanh nghiệp, kết quả kinh doanh, tình hình đầu tư cũng như những dấu hiệu bất thường trong quá trình quản lý vốn.

Đây là điểm có ý nghĩa thực tế lớn. Nếu chỉ tiến hành kiểm tra sau khi doanh nghiệp đã phát sinh thua lỗ nghiêm trọng, dự án đầu tư thất bại hoặc vốn nhà nước bị ảnh hưởng thì khả năng xử lý và khắc phục sẽ khó khăn hơn nhiều.

Ngược lại, cơ chế giám sát thường xuyên tạo điều kiện để nhận diện rủi ro từ sớm, qua đó giúp cơ quan đại diện chủ sở hữu có thể yêu cầu doanh nghiệp giải trình, chấn chỉnh hoặc thực hiện biện pháp phù hợp.

Giám sát trực tiếp phải được đưa vào kế hoạch

Không phải mọi hoạt động giám sát đều được thực hiện theo cách đột xuất. Đối với giám sát trực tiếp, kế hoạch được xây dựng hằng năm, có sự phối hợp và lấy ý kiến của các cơ quan liên quan trước khi trình Bộ Tài chính phê duyệt.

Việc quy định thời hạn ban hành và công bố kế hoạch tạo ra tính chủ động cho cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp. Doanh nghiệp có thể biết trước nội dung, phạm vi giám sát và chuẩn bị hồ sơ, dữ liệu cần thiết.

Cách làm này cũng góp phần hạn chế tình trạng kiểm tra thiếu trọng tâm hoặc gây xáo trộn không cần thiết đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Kiểm tra tập trung vào những vấn đề có rủi ro cao

Khác với giám sát thường xuyên, kiểm tra được đặt ra khi xuất hiện yêu cầu từ cấp có thẩm quyền hoặc có dấu hiệu cho thấy hoạt động quản lý, đầu tư vốn nhà nước tiềm ẩn vi phạm nghiêm trọng.

Như vậy, kiểm tra không phải là hoạt động được thực hiện một cách dàn trải mà hướng đến những trường hợp cần làm rõ.

Khi phát sinh căn cứ kiểm tra, đơn vị được giao nhiệm vụ sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan để xây dựng nội dung và trình lãnh đạo Bộ Tài chính xem xét, quyết định.

Doanh nghiệp và người đại diện vốn nhà nước cũng phải được thông báo trước theo thời hạn quy định. Quy định này có ý nghĩa trong việc bảo đảm tính minh bạch của quá trình kiểm tra, đồng thời tạo điều kiện để đối tượng được kiểm tra chuẩn bị tài liệu và giải trình.

Đặc biệt, Quy chế nhấn mạnh yêu cầu không để xảy ra sự chồng chéo không cần thiết giữa giám sát, kiểm tra với thanh tra và kiểm toán nhà nước.

Đây là nguyên tắc quan trọng bởi doanh nghiệp có vốn nhà nước thường phải chịu sự kiểm tra, giám sát từ nhiều cơ quan. Nếu không phân định rõ phạm vi và nội dung, doanh nghiệp có thể phải dành quá nhiều nguồn lực cho hoạt động cung cấp hồ sơ, trong khi hiệu quả quản lý nhà nước không nhất thiết tăng tương ứng.

Giám sát tài chính đặc biệt: nhận diện nguy cơ trước khi mất an toàn

Một điểm đáng chú ý khác là cơ chế giám sát tài chính đặc biệt.

Trong quản trị doanh nghiệp, nguy cơ mất an toàn tài chính thường không xuất hiện đột ngột mà có thể được hình thành từ nhiều dấu hiệu trước đó như hiệu quả kinh doanh suy giảm, dòng tiền gặp khó khăn, nghĩa vụ tài chính gia tăng hoặc các dự án đầu tư không đạt tiến độ.

Do đó, việc đưa cơ chế giám sát tài chính đặc biệt vào Quy chế có thể được xem là một lớp kiểm soát bổ sung nhằm xử lý những trường hợp có mức độ rủi ro cao hơn bình thường.

Các đơn vị theo dõi doanh nghiệp có trách nhiệm đánh giá các dấu hiệu liên quan đến tình trạng tài chính. Nếu nhận thấy cần thiết, Bộ Tài chính có thể quyết định đưa doanh nghiệp vào diện giám sát tài chính đặc biệt và thực hiện các bước tiếp theo theo quy định.

Ý nghĩa của cơ chế này không chỉ nằm ở việc kiểm soát doanh nghiệp đang gặp khó khăn. Quan trọng hơn, nó tạo ra một quy trình phản ứng sớm đối với những rủi ro có khả năng tác động đến phần vốn thuộc sở hữu nhà nước.

Đánh giá doanh nghiệp không thể chỉ nhìn vào lợi nhuận

Đối với doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ, hệ thống đánh giá được xây dựng trên nhiều nhóm chỉ tiêu.

Các yếu tố như doanh thu, lợi nhuận sau thuế, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu và tài sản vẫn giữ vai trò quan trọng. Đây là những chỉ tiêu phản ánh trực tiếp khả năng tạo ra giá trị từ nguồn lực mà doanh nghiệp đang quản lý.

Tuy nhiên, nếu chỉ sử dụng lợi nhuận làm tiêu chí duy nhất thì việc đánh giá doanh nghiệp nhà nước có thể không phản ánh đầy đủ thực tế.

Có những doanh nghiệp được Nhà nước giao thực hiện nhiệm vụ cung ứng dịch vụ công, phục vụ quốc phòng, an ninh hoặc thực hiện các nhiệm vụ chính trị. Những nhiệm vụ này có thể không tạo ra lợi nhuận cao, thậm chí có những hoạt động không đặt mục tiêu lợi nhuận lên hàng đầu.

Vì vậy, Quy chế đặt kết quả thực hiện nhiệm vụ Nhà nước giao vào hệ thống tiêu chí đánh giá.

Cách tiếp cận này giúp phân biệt giữa hiệu quả kinh doanh thuần túy và hiệu quả thực hiện chức năng, nhiệm vụ của doanh nghiệp có vốn nhà nước.

Tiến độ đầu tư trở thành một thước đo quan trọng

Một vấn đề khác cần được chú ý là việc đánh giá giá trị thực hiện hoặc giải ngân các dự án đầu tư.

Trong thực tế, vốn nhà nước có thể bị “đọng” trong những dự án chậm tiến độ, dự án kéo dài hoặc dự án không đạt mục tiêu đề ra. Khi đó, ngay cả khi doanh nghiệp vẫn có doanh thu và lợi nhuận từ hoạt động hiện hữu, hiệu quả sử dụng vốn xét trên tổng thể vẫn cần được xem xét.

Việc đưa tiến độ thực hiện và giải ngân dự án vào hệ thống đánh giá giúp cơ quan đại diện chủ sở hữu có thêm công cụ nhìn nhận chất lượng quản trị đầu tư.

Điều này cũng tạo áp lực để doanh nghiệp nâng cao chất lượng lập kế hoạch, lựa chọn dự án, kiểm soát tiến độ và sử dụng nguồn vốn đúng mục đích.

Nói cách khác, doanh nghiệp không chỉ phải chứng minh “có lợi nhuận”, mà còn phải chứng minh “vốn được sử dụng hiệu quả”.

Doanh nghiệp có vốn nhà nước trên 50% được đánh giá theo cách linh hoạt hơn

Đối với doanh nghiệp mà Nhà nước nắm giữ trên 50% đến dưới 100% vốn điều lệ, cách đánh giá có sự khác biệt.

Thay vì áp dụng cứng nhắc một hệ thống chỉ tiêu tài chính, việc xếp loại tập trung vào kết quả thực hiện kế hoạch kinh doanh, nhiệm vụ được giao và hiệu quả hoạt động tổng thể.

Điều này phù hợp với đặc điểm của nhóm doanh nghiệp có cơ cấu sở hữu đa dạng hơn. Khi Nhà nước không sở hữu toàn bộ vốn, việc đánh giá cần tính đến nhiều yếu tố liên quan đến mô hình hoạt động và mục tiêu của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, những yếu tố khách quan có ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh cũng được xem xét. Các nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh, nhiệm vụ không nhằm mục tiêu lợi nhuận hoặc việc triển khai sản phẩm, dịch vụ công nghệ mới và mô hình kinh doanh mới cũng có thể được tính đến trong quá trình đánh giá.

Quy định này cho thấy việc xếp loại doanh nghiệp được định hướng theo hiệu quả trong bối cảnh thực tế, thay vì chỉ căn cứ vào một vài con số tài chính cuối kỳ.

Trách nhiệm của người đại diện vốn nhà nước được đặt rõ hơn

Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp không chỉ là trách nhiệm của cơ quan đại diện chủ sở hữu. Người được cử làm đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp cũng giữ vị trí đặc biệt quan trọng.

Người đại diện là cầu nối giữa chủ sở hữu nhà nước và doanh nghiệp, đồng thời phải thực hiện quyền và nghĩa vụ liên quan đến phần vốn được giao.

Vì vậy, việc Quy chế đặt hoạt động đánh giá, xếp loại người đại diện vốn nhà nước bên cạnh đánh giá doanh nghiệp mang ý nghĩa đáng kể.

Nếu doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả, vấn đề không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng mà còn cần xem xét trách nhiệm của những chủ thể có liên quan đến quá trình quản trị, giám sát và bảo vệ quyền lợi của Nhà nước.

Cơ chế này về lâu dài có thể góp phần nâng cao tính chủ động của người đại diện vốn nhà nước, thay vì chỉ thực hiện vai trò theo dõi hoặc tham gia các quyết định một cách hình thức.

Quy trình đánh giá tạo áp lực về tính minh bạch

Theo cơ chế mới, doanh nghiệp phải tự đánh giá, xếp loại và gửi báo cáo về Bộ Tài chính theo thời hạn quy định. Sau đó, kết quả xếp loại được xem xét và công bố theo lịch trình cụ thể.

Việc doanh nghiệp tự đánh giá trước khi cơ quan đại diện chủ sở hữu đánh giá là một bước quan trọng về mặt quản trị.

Doanh nghiệp phải chủ động nhìn nhận kết quả hoạt động của chính mình, xác định những chỉ tiêu đạt hoặc không đạt, đồng thời giải trình những nguyên nhân ảnh hưởng đến kết quả.

Ở góc độ quản lý nhà nước, báo cáo tự đánh giá cũng tạo cơ sở để cơ quan đại diện chủ sở hữu đối chiếu với dữ liệu thực tế và các nguồn thông tin khác.

Nếu được thực hiện nghiêm túc, quy trình này sẽ giúp hình thành một chu trình quản trị gồm tự đánh giá – giám sát – kiểm tra – xếp loại – chấn chỉnh, thay vì chỉ xử lý khi đã phát sinh hậu quả.

Doanh nghiệp cần thay đổi cách chuẩn bị hồ sơ quản trị

Quy chế mới cũng đặt ra yêu cầu thực tế đối với các doanh nghiệp có vốn nhà nước trong việc tổ chức dữ liệu và hồ sơ quản trị.

Doanh nghiệp không chỉ cần quan tâm đến báo cáo tài chính mà còn phải theo dõi đầy đủ tình hình thực hiện kế hoạch, các dự án đầu tư, nhiệm vụ được giao, tình hình sử dụng vốn và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến kết quả đánh giá.

Đặc biệt, đối với doanh nghiệp có hoạt động đầu tư lớn hoặc được giao nhiệm vụ đặc thù, việc lưu trữ hồ sơ chứng minh nguyên nhân khách quan ảnh hưởng đến kết quả hoạt động sẽ có ý nghĩa quan trọng.

Một hệ thống dữ liệu quản trị đầy đủ sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn khi thực hiện chế độ báo cáo, giải trình hoặc khi có hoạt động giám sát, kiểm tra.

Tăng trách nhiệm nhưng không làm mất tính chủ động của doanh nghiệp

Một yêu cầu quan trọng của Quy chế là hoạt động giám sát, kiểm tra phải bảo đảm khách quan, chính xác, kịp thời, công khai và minh bạch, đồng thời hạn chế ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của doanh nghiệp.

Điều này phản ánh sự cân bằng cần thiết trong quản lý vốn nhà nước.

Nếu kiểm soát quá lỏng lẻo, nguy cơ thất thoát hoặc sử dụng vốn không hiệu quả có thể gia tăng. Nhưng nếu kiểm tra quá dày đặc hoặc can thiệp quá sâu vào hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp có thể mất tính chủ động và giảm khả năng phản ứng với thị trường.

Do đó, nguyên tắc quản lý hiệu quả không phải là kiểm tra càng nhiều càng tốt, mà là kiểm tra đúng vấn đề, đúng đối tượng, đúng thời điểm và đúng thẩm quyền.

Đây cũng là lý do Quy chế đặt ra yêu cầu phối hợp giữa các cơ quan và tránh trùng lặp với hoạt động thanh tra, kiểm toán.

Tác động dài hạn đối với quản trị vốn nhà nước

Về tổng thể, Quyết định 2306/QĐ-BTC không chỉ bổ sung một quy trình hành chính về giám sát doanh nghiệp. Giá trị lớn hơn nằm ở việc thiết lập một cơ chế quản trị vốn nhà nước có tính hệ thống hơn.

Thứ nhất, doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng báo cáo và khả năng giải trình.

Thứ hai, người đại diện vốn nhà nước chịu yêu cầu trách nhiệm rõ hơn đối với phần vốn được giao.

Thứ ba, cơ quan đại diện chủ sở hữu có thêm công cụ để nhận diện rủi ro, kiểm tra và đánh giá doanh nghiệp.

Thứ tư, việc xếp loại không còn chỉ nhìn vào lợi nhuận mà gắn với hiệu quả sử dụng vốn, tiến độ đầu tư và nhiệm vụ Nhà nước giao.

Thứ năm, cơ chế giám sát tài chính đặc biệt tạo thêm một tầng cảnh báo đối với những doanh nghiệp có dấu hiệu mất an toàn tài chính.

Nhìn rộng hơn, hiệu quả của quy định sẽ phụ thuộc không chỉ vào việc ban hành quy trình mà còn vào chất lượng dữ liệu, năng lực giám sát, tính độc lập trong đánh giá và trách nhiệm thực tế của những người quản lý phần vốn nhà nước.

Quản lý vốn nhà nước cần hướng tới hiệu quả và trách nhiệm

Nguồn vốn nhà nước có đặc thù khác với nguồn vốn tư nhân bởi phía sau mỗi quyết định đầu tư là trách nhiệm bảo toàn và phát triển tài sản thuộc sở hữu Nhà nước.

Vì vậy, một cơ chế giám sát hiệu quả cần bảo đảm đồng thời hai mục tiêu: kiểm soát rủi ro và tạo điều kiện cho doanh nghiệp hoạt động năng động, hiệu quả.

Quy chế mới của Bộ Tài chính đang đặt nền tảng cho cách tiếp cận đó thông qua việc kết hợp giám sát thường xuyên, kiểm tra có trọng điểm, giám sát tài chính đặc biệt và đánh giá doanh nghiệp theo nhiều nhóm tiêu chí.

Nếu được triển khai thống nhất, cơ chế này sẽ góp phần chuyển trọng tâm quản lý từ việc kiểm soát thủ tục sang đánh giá thực chất hiệu quả sử dụng vốn. Qua đó, trách nhiệm của doanh nghiệp, người đại diện phần vốn nhà nước và cơ quan đại diện chủ sở hữu được đặt trong cùng một chuỗi quản trị, hướng tới mục tiêu cuối cùng là bảo toàn, phát triển và sử dụng hiệu quả nguồn lực nhà nước.