Năm học 2026-2027: Bài toán quản trị và nguồn lực giáo dục

Không chỉ là câu chuyện sáp nhập trường lớp

Việc tổ chức lại mạng lưới cơ sở giáo dục là một trong những nhiệm vụ đáng chú ý trong năm học mới. Về nguyên tắc, việc sắp xếp hướng tới mục tiêu sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực đất đai, cơ sở vật chất, đội ngũ và ngân sách. Tuy nhiên, giáo dục là lĩnh vực có tính đặc thù cao, bởi mỗi quyết định về mạng lưới trường học đều tác động trực tiếp đến việc đi học hằng ngày của học sinh.

Ở những địa bàn dân cư thưa, việc thu gọn các điểm trường có thể giúp tập trung giáo viên, thiết bị và điều kiện dạy học. Nhưng nếu khoảng cách từ nhà đến trường tăng lên đáng kể, lợi ích về mặt tổ chức có thể đi kèm với chi phí xã hội lớn hơn. Học sinh phải di chuyển xa, gia đình phát sinh thêm chi phí, trong khi những em ở hoàn cảnh khó khăn có thể đứng trước nguy cơ gián đoạn việc học.

Tại các khu vực đô thị hóa nhanh, vấn đề lại diễn ra theo chiều ngược lại. Dân số tăng nhanh khiến nhu cầu học tập tăng theo, trong khi quỹ đất dành cho trường học không dễ mở rộng. Nếu việc sắp xếp chỉ tập trung vào giảm đầu mối mà thiếu tính toán về quy mô dân số trong tương lai, tình trạng quá tải trường lớp có thể tiếp tục tái diễn.

Do đó, thước đo của một phương án sắp xếp không nên chỉ là giảm bao nhiêu đơn vị hoặc tiết kiệm bao nhiêu chi phí. Quan trọng hơn là sau khi tổ chức lại, học sinh có được tiếp cận trường học thuận lợi hơn hay không, chất lượng giáo dục có được cải thiện hay không và đội ngũ giáo viên có được sử dụng hiệu quả hơn hay không.

Áp lực lớn nhất có thể nằm ở đội ngũ giáo viên

Cơ sở vật chất có thể được đầu tư trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng việc xây dựng một đội ngũ giáo viên đủ về số lượng và phù hợp về cơ cấu cần một chiến lược dài hạn.

Thực tế đặt ngành giáo dục trước một nghịch lý: thiếu giáo viên ở một số địa bàn và môn học nhưng đồng thời vẫn có những nơi khó bố trí đủ việc làm cho đội ngũ hiện có. Điều đó cho thấy bài toán nhân lực không đơn thuần là tuyển thêm người, mà nằm ở sự phân bổ, cơ cấu chuyên môn và khả năng dự báo nhu cầu.

Sự thay đổi của chương trình giáo dục cũng làm cho yêu cầu về giáo viên ngày càng cao. Những lĩnh vực liên quan đến công nghệ, ngoại ngữ, giáo dục tích hợp, STEM và trí tuệ nhân tạo đòi hỏi giáo viên không chỉ nắm kiến thức chuyên môn mà còn phải liên tục cập nhật phương pháp giảng dạy.

Nếu một giáo viên phải cùng lúc đảm nhận quá nhiều nhiệm vụ hành chính, chuyên môn và hoạt động giáo dục bổ trợ, thời gian dành cho việc chuẩn bị bài giảng, nghiên cứu học sinh và cải tiến phương pháp sẽ bị thu hẹp. Khi đó, chính sách đổi mới có nguy cơ tạo thêm áp lực thay vì tạo điều kiện để giáo viên đổi mới.

Vì vậy, giải quyết tình trạng thiếu giáo viên cần được nhìn nhận trên ba phương diện: đủ người, đúng chuyên môn và đủ điều kiện để làm tốt công việc. Chỉ khi cả ba yếu tố cùng được bảo đảm, việc nâng cao chất lượng giáo dục mới có nền tảng bền vững.

Dạy học hai buổi mỗi ngày không thể chỉ được tính bằng thời gian

Việc mở rộng mô hình học hai buổi mỗi ngày đặt ra một câu hỏi quan trọng: học sinh có thực sự nhận được thêm giá trị giáo dục hay chỉ có thêm thời gian ở trường?

Nếu buổi học thứ hai tiếp tục được tổ chức theo cách truyền thống, nặng về truyền đạt kiến thức và bài tập, hiệu quả có thể không tương xứng với nguồn lực bỏ ra. Ngược lại, đây có thể là cơ hội để nhà trường tổ chức các hoạt động trải nghiệm, phát triển kỹ năng, hỗ trợ cá nhân, giáo dục nghệ thuật, thể chất, STEM, ngoại ngữ và những năng lực mà giờ học chính khóa khó đáp ứng đầy đủ.

Điều đó đòi hỏi sự thay đổi từ cách xây dựng thời khóa biểu đến cách thiết kế chương trình. Nhà trường cần xác định rõ học sinh cần đạt được gì sau buổi học thứ hai, giáo viên nào phụ trách, phương pháp nào phù hợp và cách đánh giá hiệu quả ra sao.

Nói cách khác, học hai buổi/ngày chỉ có ý nghĩa khi thời gian tăng thêm đi cùng chất lượng tăng thêm.

Từ quản lý hành chính sang quản trị giáo dục

Một trong những thay đổi quan trọng nhất đối với ngành giáo dục không nằm ở việc ban hành thêm bao nhiêu quy định, mà ở cách các cơ sở giáo dục tổ chức thực hiện.

Trong mô hình quản lý truyền thống, người đứng đầu nhà trường thường phải dành nhiều thời gian giải quyết hồ sơ, xử lý vụ việc, điều phối công việc và bảo đảm các yêu cầu hành chính. Khi quy mô trường học tăng lên hoặc nhiều đơn vị được tổ chức lại, khối lượng công việc này càng lớn.

Tuy nhiên, một nhà trường hiện đại cần nhiều hơn một cơ chế vận hành đúng quy trình. Hiệu trưởng phải có khả năng xác định mục tiêu, phân công trách nhiệm, phát triển đội ngũ, theo dõi chất lượng và sử dụng dữ liệu để đưa ra quyết định.

Điều này đặc biệt quan trọng sau quá trình sắp xếp. Khi nhiều đơn vị có truyền thống, phương thức làm việc và chất lượng khác nhau được đưa vào cùng một hệ thống, người đứng đầu phải tạo ra một văn hóa tổ chức thống nhất mà không làm mất đi những thế mạnh riêng của từng đơn vị.

Nếu quản trị yếu, sáp nhập có thể chỉ tạo ra một tổ chức lớn hơn nhưng chưa chắc hiệu quả hơn. Ngược lại, nếu có chiến lược phù hợp, quá trình này có thể trở thành cơ hội để phân bổ lại nguồn lực, chuẩn hóa quy trình và nâng cao chất lượng hoạt động.

Dữ liệu phải trở thành nền tảng của quyết định

Một trong những hạn chế của việc hoạch định giáo dục là quyết định đôi khi chưa theo sát sự biến động thực tế của dân số, nhu cầu học tập và nguồn lực tại từng địa bàn.

Trong bối cảnh đó, dữ liệu cần được xem là một công cụ quản trị thiết yếu. Cơ quan quản lý cần biết khu vực nào đang tăng dân số nhanh, trường nào có nguy cơ quá tải, địa bàn nào thiếu giáo viên, nơi nào thiếu phòng học, học sinh phải di chuyển bao xa và kết quả học tập đang thay đổi như thế nào.

Khi những dữ liệu này được cập nhật thường xuyên, việc xây dựng trường mới, điều chuyển giáo viên, phân bổ ngân sách hay tổ chức lại mạng lưới trường lớp sẽ có cơ sở thuyết phục hơn.

Đặc biệt, dữ liệu giáo dục không nên chỉ phục vụ việc thống kê. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng dự báo. Nếu cơ quan quản lý có thể dự đoán trước xu hướng tăng dân số học sinh trong một khu vực, việc chuẩn bị trường lớp và giáo viên có thể được thực hiện trước khi quá tải xảy ra.

Phân cấp phải đi cùng nguồn lực và trách nhiệm

Trao thêm quyền cho địa phương và cơ sở giáo dục có thể giúp quá trình ra quyết định nhanh hơn, sát thực tế hơn. Tuy nhiên, phân cấp sẽ khó phát huy hiệu quả nếu quyền hạn không đi kèm nhân lực, ngân sách, dữ liệu và trách nhiệm giải trình.

Một địa phương được giao nhiệm vụ sắp xếp trường lớp nhưng không có đủ dữ liệu dân cư sẽ khó đưa ra phương án tối ưu. Một nhà trường được yêu cầu đổi mới nhưng thiếu giáo viên, thiết bị và kinh phí cũng khó tạo ra kết quả như kỳ vọng.

Do đó, phân cấp không nên được hiểu đơn giản là chuyển thêm nhiệm vụ từ cấp trên xuống cấp dưới. Đó phải là quá trình phân bổ đồng bộ thẩm quyền, trách nhiệm, con người và nguồn lực.

Ở cấp cơ sở, yêu cầu này càng rõ nét khi chính quyền địa phương ngày càng tham gia sâu hơn vào việc bảo đảm các điều kiện giáo dục. Năng lực của đội ngũ phụ trách lĩnh vực giáo dục vì thế trở thành một yếu tố quyết định chất lượng thực thi chính sách.

Thách thức thực sự là khả năng thực hiện đồng thời nhiều mục tiêu

Năm học 2026-2027 không chỉ đặt ngành giáo dục trước một nhiệm vụ riêng biệt. Cùng lúc, hệ thống phải tổ chức lại mạng lưới trường lớp, giải quyết vấn đề nhân sự, triển khai các yêu cầu mới của chương trình, nâng cao năng lực giáo viên, ứng dụng công nghệ và bảo đảm chất lượng học tập.

Điểm khó nằm ở chỗ các nhiệm vụ này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau. Không thể yêu cầu nhà trường đổi mới mạnh mẽ nếu giáo viên đang thiếu và quá tải. Không thể tổ chức lại trường lớp hiệu quả nếu không có dữ liệu dân số và nhu cầu học tập. Cũng không thể kỳ vọng mô hình học hai buổi/ngày tạo ra hiệu quả nếu thiếu chương trình phù hợp và nguồn nhân lực tương ứng.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất của năm học mới không phải là ngành giáo dục có thêm bao nhiêu chính sách, mà là hệ thống có đủ năng lực thực hiện các chính sách đó một cách đồng bộ hay không.

Đầu tư cho giáo dục phải hướng vào chất lượng thực

Để vượt qua những điểm nghẽn hiện nay, ưu tiên đầu tư cần được chuyển từ tư duy đáp ứng về số lượng sang bảo đảm hiệu quả thực chất.

Trước hết, quy hoạch trường lớp phải dựa trên biến động dân cư và nhu cầu học tập trong trung hạn, thay vì chỉ xử lý tình trạng quá tải khi vấn đề đã xảy ra. Cùng với đó, chính sách nhân sự cần chuyển từ tuyển dụng bị động sang dự báo nhu cầu giáo viên theo từng môn học và từng địa bàn.

Các chương trình đổi mới cũng cần được tính toán trên cơ sở năng lực thực tế của nhà trường. Mỗi nhiệm vụ mới phải đi cùng điều kiện triển khai tương ứng, từ thời gian, nhân lực đến thiết bị và kinh phí.

Đối với hiệu trưởng, trọng tâm cần chuyển dần từ xử lý công việc sự vụ sang xây dựng hệ thống. Một nhà trường tốt không thể phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng cá nhân của người đứng đầu mà cần có quy trình rõ ràng, đội ngũ có năng lực, dữ liệu đáng tin cậy và cơ chế đánh giá kết quả.

Năm học 2026-2027 vì thế có thể xem là một phép thử đối với năng lực quản trị của toàn hệ thống. Nếu các chính sách được triển khai đồng bộ, nguồn lực được phân bổ đúng trọng tâm và quyết định được dựa trên dữ liệu, những thay đổi về tổ chức có thể trở thành động lực nâng cao chất lượng giáo dục.

Ngược lại, nếu nhiệm vụ tiếp tục được cộng thêm mà nguồn lực không được bổ sung tương xứng, áp lực sẽ dồn xuống giáo viên, cán bộ quản lý và cuối cùng là học sinh.

Thước đo cuối cùng của mọi cải cách giáo dục không nằm ở số lượng văn bản được ban hành hay số đơn vị được sắp xếp, mà ở việc học sinh có được học tập trong một môi trường tốt hơn, giáo viên có điều kiện làm nghề tốt hơn và nhà trường có khả năng phát triển bền vững hơn hay không.