Siết quản lý rủi ro, giảm chồng chéo khi thanh tra doanh nghiệp

Từ giảm thủ tục đến thay đổi phương thức quản lý

Trong bối cảnh hoạt động sản xuất, kinh doanh ngày càng gắn với chuỗi cung ứng xuyên biên giới, doanh nghiệp phải thực hiện đồng thời nhiều nhóm thủ tục liên quan đến thuế, hải quan, xuất nhập khẩu, đầu tư, lao động, logistics và các quy định chuyên ngành. Nếu mỗi cơ quan quản lý tiến hành kiểm tra theo cách riêng, doanh nghiệp có thể phải cung cấp nhiều lần cùng một loại thông tin, chịu nhiều cuộc thanh tra có nội dung tương đồng và phát sinh thêm đáng kể chi phí về thời gian, nhân lực.

Từ yêu cầu này, định hướng quản lý rủi ro cần được đặt ở vị trí trung tâm. Thay vì kiểm tra dàn trải, cơ quan quản lý có thể tập trung nguồn lực vào những doanh nghiệp, lĩnh vực hoặc giao dịch có dấu hiệu rủi ro cao; trong khi doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt được hưởng cơ chế xử lý thuận lợi hơn.

Cách tiếp cận này không đồng nghĩa với giảm kiểm soát. Ngược lại, nếu dữ liệu được kết nối và tiêu chí rủi ro được xây dựng phù hợp, cơ quan nhà nước có thể kiểm soát hiệu quả hơn nhưng đồng thời giảm áp lực hành chính đối với những doanh nghiệp chấp hành tốt.

Liên thông dữ liệu để giảm kiểm tra trùng lặp

Một trong những nguyên nhân dẫn tới chồng chéo trong quản lý doanh nghiệp là dữ liệu giữa các cơ quan chưa được khai thác đồng bộ. Khi thông tin về doanh nghiệp, hoạt động xuất nhập khẩu, thuế, đầu tư và tình hình sản xuất chưa được chia sẻ hiệu quả, mỗi cơ quan có xu hướng yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại hồ sơ để phục vụ nhiệm vụ quản lý của mình.

Việc đẩy mạnh liên thông dữ liệu vì vậy có ý nghĩa lớn hơn một giải pháp kỹ thuật đơn thuần. Đây là nền tảng để thay đổi phương thức quản lý nhà nước.

Khi dữ liệu được cập nhật, đối chiếu và chia sẻ theo đúng thẩm quyền, cơ quan chức năng có thể xác định trước những nội dung cần kiểm tra, hạn chế yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại thông tin đã có trên hệ thống. Đồng thời, việc phân tích dữ liệu còn giúp nhận diện sớm các bất thường trong hoạt động kinh doanh, từ đó chuyển trọng tâm từ kiểm tra thủ công sang giám sát có mục tiêu.

Về phía doanh nghiệp, lợi ích trực tiếp là giảm thời gian chuẩn bị hồ sơ, giảm số lần làm việc với cơ quan quản lý và hạn chế gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Hoàn thuế theo hướng ưu tiên doanh nghiệp tuân thủ tốt

Trong lĩnh vực xuất khẩu, thủ tục hoàn thuế giá trị gia tăng là một mắt xích có ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền của doanh nghiệp. Việc xử lý hồ sơ kéo dài có thể làm tăng chi phí tài chính, đặc biệt đối với những doanh nghiệp phải duy trì lượng vốn lưu động lớn để phục vụ sản xuất và xuất khẩu.

Định hướng tăng cường phân loại rủi ro trong hoàn thuế vì vậy có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể. Doanh nghiệp có quá trình tuân thủ tốt, hồ sơ minh bạch và ít dấu hiệu bất thường cần được xử lý theo cơ chế phù hợp, thay vì chịu cùng mức độ kiểm tra như những trường hợp có rủi ro cao.

Song song với đó, việc công khai và hướng dẫn rõ các nhóm vướng mắc thường gặp sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hoàn thiện hồ sơ ngay từ đầu. Khi quy định được diễn giải thống nhất và quy trình minh bạch hơn, số lần bổ sung hồ sơ cũng có thể được giảm xuống.

Đây là hướng tiếp cận mang tính hai chiều: Nhà nước vẫn bảo đảm kiểm soát nguồn thu ngân sách, trong khi doanh nghiệp được giảm chi phí tuân thủ và cải thiện khả năng chủ động về dòng tiền.

Kiểm soát chuyển giá nhưng không tạo thêm gánh nặng không cần thiết

Một nhiệm vụ đáng chú ý khác là tăng cường kiểm tra trị giá và giao dịch liên kết tại các doanh nghiệp nhập khẩu phần lớn linh kiện từ công ty mẹ hoặc các đơn vị cùng tập đoàn.

Trong các ngành có chuỗi cung ứng quốc tế phức tạp, giao dịch giữa các bên liên kết là hoạt động phổ biến. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực cần được giám sát nhằm hạn chế nguy cơ chuyển giá, điều chỉnh giá giao dịch không phù hợp hoặc làm sai lệch nghĩa vụ thuế.

Vấn đề đặt ra là công tác kiểm soát cần dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro thay vì mở rộng kiểm tra đại trà. Nếu doanh nghiệp có hồ sơ giao dịch minh bạch, chứng minh được cơ sở xác lập giá và đáp ứng đầy đủ nghĩa vụ kê khai, cơ chế quản lý nên tạo điều kiện để doanh nghiệp hoạt động bình thường.

Ngược lại, những trường hợp có dấu hiệu bất thường về giá nhập khẩu, tỷ lệ lợi nhuận, giao dịch nội bộ hoặc biến động bất hợp lý giữa nhập khẩu và xuất khẩu cần được phân tích chuyên sâu.

Thúc đẩy xuất khẩu phải đi cùng năng lực sản xuất thực tế

Một điểm quan trọng trong định hướng điều hành là không chỉ tập trung vào con số xuất nhập khẩu, mà cần theo dõi mối quan hệ giữa nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện với năng lực sản xuất và xuất khẩu.

Đối với những doanh nghiệp tăng mạnh nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện nhưng chưa tạo ra mức tăng tương ứng về sản xuất hoặc xuất khẩu, cơ quan quản lý cần làm rõ nguyên nhân. Việc này giúp đánh giá liệu lượng nguyên liệu nhập khẩu đã thực sự được đưa vào sản xuất hay còn tồn tại những điểm nghẽn về công nghệ, đơn hàng, nhân lực hoặc logistics.

Đặc biệt, tại những địa phương có dự án công nghệ cao được tăng vốn đầu tư, việc theo dõi tiến độ vận hành của nhà máy có thể giúp chính quyền nhận diện sớm các vấn đề phát sinh. Nếu doanh nghiệp đã hoàn tất đầu tư nhưng chưa thể tăng sản lượng do thiếu lao động, đơn hàng hoặc hạ tầng logistics, việc tháo gỡ đúng điểm nghẽn sẽ có tác động trực tiếp đến khả năng tăng xuất khẩu.

Mở rộng thị trường để giảm phụ thuộc vào một số đối tác

Cùng với cải thiện môi trường quản lý trong nước, mở rộng thị trường xuất khẩu cũng được xác định là hướng đi cần thiết.

Doanh nghiệp Việt Nam cần được hỗ trợ tiếp cận sâu hơn với hệ thống phân phối hiện đại, chuỗi bán lẻ quốc tế và các nhà nhập khẩu tại những thị trường mới. Khi có thêm thị trường đầu ra, doanh nghiệp không chỉ mở rộng doanh thu mà còn giảm mức độ phụ thuộc vào một vài thị trường truyền thống.

Việc thúc đẩy đàm phán các thỏa thuận thương mại với đối tác mới, trong đó có định hướng khởi động đàm phán với MERCOSUR, có thể mở thêm dư địa cho hàng hóa Việt Nam. Tuy nhiên, tận dụng được cơ hội này đòi hỏi doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc và quy tắc xuất xứ.

Do đó, hỗ trợ xuất khẩu không nên dừng ở xúc tiến thương mại mà cần hình thành một hệ sinh thái hỗ trợ xuyên suốt từ thông tin thị trường, tiêu chuẩn hàng hóa đến kết nối nhà nhập khẩu và hệ thống phân phối.

Kiểm soát xuất xứ cần chuyển sang phòng ngừa rủi ro

Khi hàng hóa Việt Nam ngày càng tham gia sâu vào thương mại quốc tế, nguy cơ gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp cũng trở thành vấn đề cần được kiểm soát chặt chẽ.

Quản lý xuất xứ hiệu quả không chỉ nhằm bảo vệ uy tín của hàng hóa Việt Nam mà còn góp phần hạn chế nguy cơ các đối tác thương mại áp dụng biện pháp phòng vệ hoặc kiểm soát nghiêm ngặt hơn đối với hàng hóa có xuất xứ từ Việt Nam.

Do đó, việc hoàn thiện khung pháp lý về xuất xứ cần đi cùng với tăng cường phối hợp giữa cơ quan trung ương và địa phương. Công tác cấp chứng nhận xuất xứ cũng cần bảo đảm vừa đúng quy định, vừa hỗ trợ doanh nghiệp xử lý hồ sơ nhanh chóng, đặc biệt đối với những doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt.

Logistics cần được tháo gỡ để không trở thành điểm nghẽn xuất khẩu

Năng lực sản xuất và thị trường đầu ra chỉ phát huy hiệu quả khi hàng hóa được vận chuyển thông suốt. Trong những thời điểm xuất khẩu tăng cao, tình trạng ùn tắc tại cảng, cửa ngõ logistics hoặc thiếu năng lực vận tải có thể làm tăng chi phí và kéo dài thời gian giao hàng.

Việc tổ chức phân luồng, ưu tiên giao thông tại các khu vực cảng và đầu mối logistics lớn vì vậy có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Về dài hạn, đây cũng là cơ sở để thúc đẩy ngành vận tải trong nước phát triển theo hướng chuyên nghiệp hơn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của chuỗi cung ứng quốc tế.

Tạo môi trường kinh doanh thuận lợi phải bắt đầu từ quản lý hiệu quả

Điểm cốt lõi trong định hướng mới không phải là giảm vai trò quản lý của Nhà nước, mà là quản lý chính xác hơn, dựa trên dữ liệu và rủi ro thay vì kiểm tra dàn trải.

Một doanh nghiệp tuân thủ tốt cần được nhận diện và tạo điều kiện hoạt động thuận lợi. Ngược lại, nguồn lực thanh tra, kiểm tra cần tập trung vào những lĩnh vực có nguy cơ cao về gian lận thương mại, trốn thuế, chuyển giá, gian lận xuất xứ hoặc vi phạm quy định.

Nếu thực hiện đồng bộ, việc giảm chồng chéo trong thanh tra, kiểm tra sẽ mang lại hiệu quả kép: cơ quan quản lý tiết kiệm nguồn lực, còn doanh nghiệp giảm chi phí tuân thủ và có thêm thời gian tập trung vào sản xuất, đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường.

Đây cũng là điều kiện quan trọng để chuyển từ tư duy “quản lý doanh nghiệp” sang “kiến tạo môi trường để doanh nghiệp phát triển”. Khi thủ tục được đơn giản hóa, dữ liệu được liên thông và công tác kiểm tra được thực hiện theo mức độ rủi ro, chất lượng môi trường kinh doanh sẽ được cải thiện thực chất hơn, qua đó hỗ trợ mục tiêu nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu.