Tách nhiệm vụ, mở đường cho doanh nghiệp nhà nước bứt phá

Trong nền kinh tế Việt Nam, DNNN giữ một vị trí đặc thù. Khác với doanh nghiệp thông thường, nhiều DNNN không chỉ được giao mục tiêu tạo ra doanh thu, lợi nhuận và bảo toàn vốn mà còn phải thực hiện những nhiệm vụ có ý nghĩa đối với nền kinh tế và xã hội.

Ở nhiều lĩnh vực thiết yếu, sự hiện diện của DNNN gắn với yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, cung ứng hàng hóa thiết yếu, phát triển hạ tầng, duy trì các dịch vụ quan trọng hoặc bảo đảm năng lực ứng phó khi nền kinh tế gặp biến động.

Điều này tạo nên một đặc điểm rất riêng: một doanh nghiệp có thể cùng lúc phải hoàn thành yêu cầu của thị trường và thực hiện nhiệm vụ mà thị trường thuần túy có thể không đủ động lực để đảm nhận.

Trong điều kiện bình thường, sự kết hợp này có thể tạo ra lợi thế lớn. Tuy nhiên, nếu không có cơ chế phân định rõ ràng, nó cũng dễ khiến doanh nghiệp rơi vào tình trạng phải sử dụng cùng một nguồn lực để đáp ứng nhiều mục tiêu khác nhau.

Đây chính là bài toán cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn khi bàn về quá trình đổi mới DNNN.

Khi mục tiêu kinh doanh gặp nhiệm vụ công

Một doanh nghiệp hoạt động theo nguyên tắc thị trường phải quan tâm đến hiệu quả đầu tư, năng suất lao động, chi phí vốn, khả năng cạnh tranh và lợi nhuận. Trong khi đó, một nhiệm vụ công ích lại có thể đặt trọng tâm vào khả năng phục vụ xã hội, ổn định thị trường hoặc bảo đảm lợi ích quốc gia.

Hai nhóm mục tiêu này không phải lúc nào cũng đồng nhất.

Có những dự án nếu chỉ đánh giá bằng hiệu quả tài chính trong ngắn hạn sẽ khó đáp ứng tiêu chí đầu tư của doanh nghiệp. Nhưng xét trên phương diện an ninh năng lượng, quốc phòng, phát triển vùng hay bảo đảm chuỗi cung ứng, dự án đó lại có giá trị rất lớn.

Ngược lại, nếu mọi nhiệm vụ xã hội đều được đưa vào cùng một hệ thống đánh giá với hoạt động kinh doanh, kết quả sản xuất của doanh nghiệp có thể không phản ánh đúng năng lực quản trị thực tế.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc DNNN có nên thực hiện nhiệm vụ chính trị hay không. Vấn đề quan trọng hơn là nhiệm vụ nào thuộc hoạt động kinh doanh, nhiệm vụ nào là nhiệm vụ Nhà nước giao và chi phí cho từng nhiệm vụ được xác định, hạch toán, đánh giá ra sao.

Cần một cơ chế “đặt hàng” minh bạch

Một hướng tiếp cận đáng chú ý là chuyển từ việc giao nhiệm vụ chung chung sang cơ chế Nhà nước xác định rõ nhiệm vụ, tiêu chuẩn đầu ra và nguồn lực đi kèm.

Khi một DNNN được giao thực hiện dịch vụ công hoặc nhiệm vụ đặc biệt, cần xác định cụ thể phạm vi công việc, thời gian thực hiện, tiêu chí đánh giá và chi phí cần thiết.

Cách làm này mang lại lợi ích cho cả Nhà nước và doanh nghiệp.

Với Nhà nước, nguồn lực công được kiểm soát tốt hơn và có thể đánh giá được hiệu quả thực sự của từng chương trình.

Với doanh nghiệp, ban lãnh đạo có cơ sở để phân bổ nguồn lực, lập kế hoạch tài chính và đánh giá kết quả hoạt động mà không phải thường xuyên đứng giữa hai hệ tiêu chí khác nhau.

Đặc biệt, việc lượng hóa chi phí của các nhiệm vụ ngoài kinh doanh sẽ giúp hạn chế tình trạng một khoản đầu tư hoặc một hoạt động kinh tế bị đánh giá đơn thuần theo lợi nhuận, trong khi bản chất của nó còn bao hàm những lợi ích rộng hơn đối với nền kinh tế.

Minh bạch nguồn lực là điều kiện để đánh giá đúng DNNN

Một trong những điểm cần được quan tâm là giá trị nguồn lực mà DNNN đã dành cho những nhiệm vụ không trực tiếp tạo doanh thu.

Nguồn lực đó có thể là vốn, đất đai, nhân lực, hạ tầng, công nghệ, chi phí vận hành hoặc năng lực quản trị. Nếu không được bóc tách, rất khó xác định một doanh nghiệp đang hoạt động hiệu quả hay đang phải “gánh” quá nhiều nhiệm vụ ngoài chức năng kinh doanh.

Đây cũng là lý do việc đánh giá DNNN không nên chỉ dựa trên một vài chỉ tiêu tài chính.

Một doanh nghiệp có lợi nhuận thấp chưa chắc đã hoạt động kém nếu doanh nghiệp đó đồng thời thực hiện những nhiệm vụ đặc biệt theo yêu cầu của Nhà nước. Ngược lại, một doanh nghiệp có kết quả kinh doanh tốt cũng cần được xem xét về chất lượng tăng trưởng, hiệu quả sử dụng vốn và khả năng hoàn thành những mục tiêu chiến lược được giao.

Do đó, cần hình thành hệ thống đánh giá với ít nhất hai nhóm tiêu chí: hiệu quả sản xuất kinh doanh và kết quả thực hiện nhiệm vụ Nhà nước giao.

Hai nhóm chỉ tiêu có thể liên quan nhưng không nên đánh đồng.

Trao quyền phải đi cùng trách nhiệm

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy quy mô không phải yếu tố duy nhất quyết định khả năng vươn tầm của một tập đoàn nhà nước.

Điểm quan trọng hơn là doanh nghiệp có được trao đủ quyền chủ động để đưa ra quyết định kinh doanh hay không; cơ chế quản trị có rõ ràng hay không; trách nhiệm của người đứng đầu có được xác định cụ thể hay không.

Một số tập đoàn năng lượng lớn trong khu vực như PTT của Thái Lan, Pertamina của Indonesia hay PETRONAS của Malaysia đã xây dựng được vị thế đáng kể trên thị trường quốc tế. Những mô hình này cho thấy khi doanh nghiệp nhà nước có chiến lược rõ ràng, quyền tự chủ phù hợp và cơ chế quản trị chuyên nghiệp, nguồn lực nhà nước có thể được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh ở quy mô lớn.

Đối với Việt Nam, bài học quan trọng không nhất thiết là sao chép một mô hình cụ thể. Điều cần quan tâm là thiết kế một cơ chế phù hợp với điều kiện trong nước, trong đó quyền quyết định và trách nhiệm được đặt tương xứng.

Nếu doanh nghiệp được yêu cầu chịu trách nhiệm về hiệu quả kinh doanh nhưng lại bị hạn chế quá nhiều trong các quyết định đầu tư, nhân sự, công nghệ hoặc thị trường, khả năng bứt phá sẽ khó được phát huy.

Ngược lại, trao quyền mà thiếu cơ chế kiểm soát cũng có thể tạo ra rủi ro đối với vốn nhà nước.

Bởi vậy, tự chủ và trách nhiệm giải trình phải đi cùng nhau.

Nghị quyết 79 và yêu cầu định vị lại vai trò

Việc xác định lại vai trò của DNNN theo định hướng tại Nghị quyết 79 đặt ra yêu cầu không chỉ về quy mô mà còn về chất lượng hoạt động.

DNNN cần được tập trung vào những ngành, lĩnh vực mà Nhà nước thực sự cần giữ vai trò chi phối hoặc những lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược đối với nền kinh tế.

Điều đó đồng nghĩa với việc nguồn lực phải được tập trung thay vì phân tán vào quá nhiều mục tiêu.

Khi phạm vi nhiệm vụ được xác định rõ, doanh nghiệp sẽ có điều kiện xây dựng chiến lược dài hạn, đầu tư vào công nghệ, nâng cao năng suất, mở rộng thị trường và tăng khả năng cạnh tranh quốc tế.

Đồng thời, Nhà nước cũng có thể chuyển từ cách quản lý nặng về can thiệp hành chính sang quản lý thông qua mục tiêu, tiêu chuẩn, hiệu quả và cơ chế giám sát.

Đây là sự thay đổi có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình hiện đại hóa khu vực DNNN.

Từ “gánh nhiều vai” đến lực lượng dẫn dắt

DNNN không nhất thiết phải từ bỏ những nhiệm vụ xã hội và chiến lược. Trái lại, những nhiệm vụ đó có thể tiếp tục là một phần quan trọng trong vai trò của khu vực này.

Điều cần thay đổi là cách thức xác định và tổ chức thực hiện.

Một DNNN có thể vừa là doanh nghiệp kinh doanh, vừa thực hiện nhiệm vụ chiến lược; nhưng hai chức năng đó cần được nhận diện, định lượng và đánh giá bằng những cơ chế phù hợp.

Khi chi phí của nhiệm vụ công được xác định rõ, hiệu quả kinh doanh được đo lường minh bạch và quyền tự chủ được mở rộng, doanh nghiệp sẽ có điều kiện tập trung vào năng lực cốt lõi.

Đây cũng là tiền đề để hình thành những tập đoàn đủ sức cạnh tranh trong khu vực và quốc tế, thay vì chỉ được nhìn nhận thông qua quy mô vốn hay mức đóng góp ngân sách.

Đích đến là hiệu quả của nguồn lực Nhà nước

Cải cách DNNN, xét cho cùng, không đơn thuần là câu chuyện tổ chức lại doanh nghiệp. Đó là bài toán sử dụng hiệu quả nguồn lực quốc gia.

Một đồng vốn nhà nước đầu tư vào doanh nghiệp cần tạo ra giá trị kinh tế; một nhiệm vụ công mà doanh nghiệp thực hiện cũng cần được xác định rõ mục tiêu và nguồn lực; còn người quản lý doanh nghiệp phải có đủ không gian để đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm về kết quả.

Nếu làm được điều đó, DNNN sẽ không còn phải đứng trước bài toán lựa chọn giữa “kinh doanh hiệu quả” và “hoàn thành nhiệm vụ Nhà nước giao”.

Thay vào đó, mỗi nhiệm vụ sẽ có cơ chế phù hợp, mỗi nguồn lực được theo dõi minh bạch và mỗi kết quả đều có thể đánh giá.

Đó có thể là nền tảng để DNNN chuyển từ mô hình “gánh nhiều vai” sang mô hình tập trung nguồn lực, tự chủ kinh doanh, chịu trách nhiệm và đóng vai trò dẫn dắt ở những lĩnh vực chiến lược.