Hoàn thiện "đặc khu pháp lý" qua Quy tắc tố tụng cho Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế

Tầm quan trọng của một hệ thống quy tắc riêng biệt

Luật TACB ra đời với mục tiêu giải quyết các tranh chấp phức tạp về tài chính, ngân hàng, chứng khoán và đầu tư quốc tế. Những đặc thù này khiến Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành trở nên "chật chội" và bộc lộ nhiều hạn chế:

• Tốc độ xử lý: Các giao dịch tài chính đòi hỏi sự nhanh chóng để khơi thông dòng vốn, trong khi quy trình tống đạt và thu thập chứng cứ truyền thống vẫn còn nặng tính thủ công.

• Sự đột phá về nhân sự: Lần đầu tiên Việt Nam cho phép thẩm phán nước ngoài và thẩm phán theo vụ việc tham gia xét xử. Nếu không có quy tắc phối hợp chi tiết, việc vận hành Hội đồng xét xử hỗn hợp sẽ gặp nhiều lúng túng.

• Rào cản ngôn ngữ và công nghệ: Việc thừa nhận tiếng Anh làm ngôn ngữ tố tụng và chứng cứ điện tử xuyên biên giới đòi hỏi các quy định cụ thể về dịch thuật và xác thực để không vi phạm "trật tự công".

5 đề xuất cốt lõi để nâng cao năng lực cạnh tranh pháp lý

Từ bài học thành công của các mô hình tòa án thương mại tại Singapore (SICC) và Dubai (DIFC), các chuyên gia pháp lý đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá:

1. Cơ chế quản lý vụ việc chủ động (CMC)

Thay vì thụ động chờ đến phiên tòa, Thẩm phán cần chủ trì Hội nghị quản lý vụ việc ngay từ đầu. Tại đây, các bên sẽ thống nhất lộ trình tố tụng, giới hạn các tình tiết cần chứng minh. Mục tiêu là rút ngắn thời gian xét xử xuống còn 6-9 tháng, đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường tài chính.

2. Quốc tế hóa ngôn ngữ và quyền tranh tụng

• Bản án song ngữ: Cho phép soạn thảo bằng tiếng Anh (có bản dịch tiếng Việt đi kèm), trong đó bản tiếng Anh có thể được ưu tiên để giải thích ý chí của Hội đồng xét xử nếu có thỏa thuận.

• Mở cửa cho luật sư nước ngoài: Xem xét cho phép luật sư quốc tế tham gia tranh tụng trực tiếp trong các vụ án áp dụng luật nước ngoài. Điều này giúp các tập đoàn đa quốc gia cảm thấy an tâm khi sử dụng đội ngũ pháp lý quen thuộc của họ tại Việt Nam.

3. Vận hành linh hoạt chế định Thẩm phán quốc tế

Cần thiết lập bộ quy tắc đạo đức và quy trình bổ nhiệm riêng cho thẩm phán nước ngoài. Với các vụ việc về tài chính ngách như blockchain hay chứng khoán phái sinh, việc huy động các chuyên gia đầu ngành làm thẩm phán theo vụ việc sẽ đảm bảo tính chuyên môn cao nhất cho phán quyết.

4. Ưu tiên tố tụng số và Trí tuệ nhân tạo (AI)

Quy tắc tố tụng phải coi phương thức điện tử là chủ đạo.

• Thừa nhận giá trị pháp lý của việc tống đạt qua email/ứng dụng và tổ chức phiên tòa trực tuyến toàn phần.

• Chấp nhận các báo cáo tài chính quốc tế và dữ liệu số mà không cần thủ tục hợp pháp hóa lãnh sự rườm rà.

• Xây dựng khung pháp lý cho việc ứng dụng AI trong tố tụng để bắt kịp xu hướng công nghệ pháp lý thế giới.

5. Thiết lập cơ chế "Phán quyết tức thời"

Bổ sung thủ tục giải quyết nhanh cho các vụ án đơn giản hoặc các bên không có khả năng bào chữa thực tế. Đồng thời, TACB phải đóng vai trò là "điểm tựa" cho trọng tài thông qua các thủ tục ưu tiên (fast-track) hỗ trợ khẩn cấp, hạn chế tối đa việc hủy phán quyết trọng tài vô căn cứ.

Việc hiện thực hóa các kiến nghị trên sẽ biến TACB trở thành một phần của "hạ tầng mềm" vững chắc, giúp Việt Nam không chỉ bảo hộ chủ quyền tư pháp mà còn tự tin hội nhập với các chuẩn mực pháp lý quốc tế cao nhất.