Phân loại doanh nghiệp làm cơ sở cơ cấu lại vốn nhà nước

Khung tiêu chí mới cho việc quản lý vốn nhà nước

Ngày 05/8/2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng ký ban hành Quyết định 40/2026/QĐ-TTg về tiêu chí phân loại doanh nghiệp phục vụ việc cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước.

Điểm đáng chú ý của Quyết định là việc phân loại không chỉ dựa vào loại hình doanh nghiệp mà còn gắn trực tiếp với ngành, lĩnh vực hoạt động và tỷ lệ sở hữu vốn nhà nước.

Cách tiếp cận này nhằm tạo cơ sở thống nhất để cơ quan đại diện chủ sở hữu xác định doanh nghiệp nào cần tiếp tục duy trì tỷ lệ vốn nhà nước, doanh nghiệp nào có thể giảm tỷ lệ sở hữu và trường hợp nào Nhà nước nên từng bước rút vốn.

Quy định mới đồng thời hướng đến việc hạn chế tình trạng Nhà nước nắm giữ vốn một cách dàn trải, qua đó tập trung nguồn lực vào những ngành, lĩnh vực có ý nghĩa quan trọng đối với kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh hoặc cung cấp các dịch vụ thiết yếu.

Ba nhóm doanh nghiệp được xác định theo mức độ nắm giữ vốn

Theo Quyết định 40/2026/QĐ-TTg, nhóm doanh nghiệp thuộc diện phân loại được xác định theo các mức tỷ lệ sở hữu vốn nhà nước khác nhau.

Nhóm Nhà nước tiếp tục nắm giữ 100% vốn điều lệ

Đây là nhóm doanh nghiệp hoạt động trong những lĩnh vực mà sự hiện diện của Nhà nước được xác định là cần thiết.

Có thể kể đến doanh nghiệp cung cấp sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu; doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực độc quyền tự nhiên; doanh nghiệp khoa học và công nghệ; doanh nghiệp xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng trọng điểm, quan trọng quốc gia; doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao và một số doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Việc duy trì toàn bộ vốn nhà nước đối với nhóm này cho thấy Nhà nước ưu tiên bảo đảm quyền kiểm soát đối với các hoạt động có ảnh hưởng lớn đến lợi ích công cộng, an ninh kinh tế hoặc hạ tầng thiết yếu.

Nhóm Nhà nước nắm giữ từ 65% vốn điều lệ trở lên

Nhóm thứ hai bao gồm các doanh nghiệp mà Nhà nước vẫn cần duy trì tỷ lệ chi phối cao, nhưng không nhất thiết phải sở hữu toàn bộ vốn.

Các lĩnh vực tiêu biểu gồm quản lý, khai thác cảng hàng không, sân bay và vận chuyển hàng không; quản lý, khai thác bến cảng tại cảng biển đặc biệt; khai thác khoáng sản quy mô lớn; tài chính, ngân hàng; cơ khí chế tạo và một số hoạt động cung cấp nước sạch, thoát nước.

Đối với nhóm này, tỷ lệ sở hữu từ 65% trở lên giúp Nhà nước duy trì quyền quyết định đối với những vấn đề quan trọng của doanh nghiệp, đồng thời tạo dư địa để huy động thêm nguồn lực từ khu vực ngoài nhà nước.

Nhóm Nhà nước nắm giữ trên 50% đến dưới 65%

Nhóm thứ ba hướng đến các doanh nghiệp vẫn cần bảo đảm quyền chi phối của Nhà nước nhưng có thể mở rộng hơn sự tham gia của các nhà đầu tư khác.

Một số lĩnh vực được đề cập gồm đầu mối nhập khẩu xăng dầu có thị phần từ 30% trở lên, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ viễn thông có vai trò đặc biệt đối với hạ tầng quốc gia và doanh nghiệp thực hiện hoạt động tìm kiếm, thăm dò, đánh giá trữ lượng khoáng sản, ngoại trừ dầu khí.

Điểm chung của các lĩnh vực này là có khả năng tác động đáng kể đến thị trường, hạ tầng thiết yếu hoặc các cân đối quan trọng của nền kinh tế.

Doanh nghiệp ngoài danh mục cũng được đặt ra phương án xử lý

Quyết định không chỉ điều chỉnh những doanh nghiệp nằm trong danh mục ngành, lĩnh vực được xác định trước.

Đối với doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực khác, Nhà nước vẫn có thể xem xét duy trì vốn nếu doanh nghiệp đáp ứng một số tiêu chí đặc thù.

Trong đó có doanh nghiệp sản xuất xi măng chiếm từ 30% thị phần trở lên và có hoạt động khai thác mỏ nguyên liệu tại địa bàn trọng yếu về quốc phòng, an ninh.

Ngoài ra, doanh nghiệp cung cấp sản phẩm, dịch vụ công ích mà doanh thu từ hoạt động công ích chiếm ít nhất 50% tổng doanh thu trong 3 năm liên tiếp cũng thuộc trường hợp được xem xét.

Các doanh nghiệp có giá trị văn hóa, lịch sử, kiến trúc hoặc thương hiệu quốc gia; doanh nghiệp giữ vai trò quan trọng đối với quốc phòng, an ninh hoặc thực hiện nhiệm vụ chính trị, phát triển kinh tế - xã hội cũng có thể được áp dụng cơ chế phù hợp.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp thực hiện thu gom, vận chuyển, xử lý rác thải, chiếu sáng công cộng, trồng cây, chăm sóc và duy trì cây xanh cũng được đưa vào nhóm tiêu chí riêng.

Không thuộc diện đặc thù thì có thể tiến tới thoái toàn bộ vốn

Một trong những định hướng đáng chú ý của Quyết định 40/2026/QĐ-TTg là trường hợp doanh nghiệp hoạt động trong ngành, lĩnh vực không thuộc hệ thống tiêu chí phân loại.

Về nguyên tắc, việc cơ cấu lại vốn đối với nhóm này được thực hiện theo hướng Nhà nước không tiếp tục nắm giữ vốn tại doanh nghiệp, trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định khác.

Đối với doanh nghiệp mà Nhà nước đang sở hữu trên 50% vốn điều lệ nhưng thuộc nhóm tiêu chí đặc thù, tỷ lệ vốn nhà nước phải được duy trì trong khung trên 50%.

Nếu Nhà nước đang nắm giữ từ 50% vốn điều lệ trở xuống, phần vốn này có thể được chuyển giao quyền đại diện chủ sở hữu cho doanh nghiệp có chức năng đầu tư, kinh doanh vốn nhà nước hoặc doanh nghiệp nhà nước cùng ngành nghề để tiếp tục quản lý, đầu tư, tái cơ cấu, bổ sung vốn hoặc thoái vốn.

Như vậy, cơ chế mới không đơn thuần đặt ra yêu cầu “giữ vốn” hay “thoái vốn”, mà tạo ra nhiều phương án xử lý khác nhau tùy thuộc đặc điểm và vai trò của từng doanh nghiệp.

Doanh nghiệp hoạt động đa ngành sẽ xác định tỷ lệ vốn như thế nào?

Đối với doanh nghiệp kinh doanh nhiều ngành, lĩnh vực, việc xác định nhóm và tỷ lệ vốn nhà nước không dựa trên một ngành bất kỳ mà căn cứ vào ngành, lĩnh vực có tỷ trọng lớn nhất.

Tỷ trọng này được xác định dựa trên tổng sản lượng hoặc tổng doanh thu trong 3 năm liên tiếp liền kề trước thời điểm phê duyệt kế hoạch 5 năm cơ cấu lại vốn nhà nước.

Trường hợp doanh nghiệp hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con, số liệu được xác định dựa trên báo cáo tài chính hợp nhất.

Cách xác định này có ý nghĩa thực tiễn lớn bởi cơ cấu hoạt động của doanh nghiệp có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Nếu tỷ trọng ngành nghề thay đổi trong quá trình triển khai kế hoạch đã được phê duyệt, cơ quan có thẩm quyền có thể xem xét điều chỉnh kế hoạch để phù hợp với tình hình thực tế.

Những trường hợp phải báo cáo Thủ tướng Chính phủ

Không phải mọi trường hợp cơ cấu lại vốn đều thuộc thẩm quyền quyết định của cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Quyết định yêu cầu báo cáo Thủ tướng Chính phủ xem xét đối với một số trường hợp đặc biệt, chẳng hạn như đề xuất áp dụng khung tỷ lệ vốn nhà nước khác với tiêu chí thông thường; giảm tỷ lệ sở hữu xuống dưới 50% đối với doanh nghiệp đang thuộc nhóm phải duy trì trên 50%; hoặc tiếp tục giữ vốn tại doanh nghiệp hoạt động ngoài các ngành, lĩnh vực thuộc tiêu chí phân loại.

Quy định này tạo ra một cơ chế kiểm soát đối với các quyết định có khả năng làm thay đổi đáng kể mức độ hiện diện của Nhà nước tại doanh nghiệp.

Cơ cấu lại vốn phải gắn với hiệu quả sử dụng vốn nhà nước

Bản chất của Quyết định 40/2026/QĐ-TTg không chỉ nằm ở việc xác định tỷ lệ sở hữu.

Các kế hoạch sắp xếp, cơ cấu lại vốn còn phải bảo đảm mục tiêu nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp; bảo toàn, phát triển vốn nhà nước; đồng thời hạn chế tình trạng đầu tư dàn trải, lãng phí, thất thoát vốn và tài sản nhà nước.

Theo đó, cơ quan đại diện chủ sở hữu có thể lựa chọn tiếp tục giữ nguyên tỷ lệ sở hữu hiện tại hoặc áp dụng các hình thức cơ cấu lại vốn theo quy định pháp luật.

Việc thay đổi tỷ lệ sở hữu có thể được thực hiện thông qua các hình thức được quy định tại Nghị định 57/2026/NĐ-CP về cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp hoặc các phương thức khác theo pháp luật doanh nghiệp, pháp luật chứng khoán.