Dự thảo mới về thi, cấp chứng chỉ thuyền viên

Làm mới quy trình cấp chứng chỉ trong lĩnh vực đường thủy

Hoạt động vận tải đường thủy nội địa phụ thuộc lớn vào chất lượng và năng lực của đội ngũ thuyền viên, người lái phương tiện. Vì vậy, hệ thống quy định về đào tạo, kiểm tra và cấp giấy tờ chuyên môn không chỉ mang ý nghĩa quản lý hành chính mà còn liên quan trực tiếp đến an toàn giao thông, khả năng khai thác phương tiện và trách nhiệm của doanh nghiệp.

Trong bối cảnh hệ thống pháp luật về đường thủy nội địa đã có nhiều thay đổi, Bộ Xây dựng đang xây dựng một dự thảo Thông tư mới nhằm quy định tương đối toàn diện các vấn đề liên quan đến thi, cấp, cấp lại và chuyển đổi giấy chứng nhận khả năng chuyên môn, chứng chỉ chuyên môn đối với thuyền viên và người lái phương tiện thủy nội địa. VIB Online cho biết dự thảo đang trong quá trình lấy ý kiến các đối tượng chịu tác động, trong đó có doanh nghiệp vận hành, sử dụng phương tiện thủy nội địa và các cơ sở cung cấp dịch vụ đào tạo.

Điểm đáng chú ý là dự thảo không chỉ hướng đến việc quy định cách thức tổ chức kỳ thi. Phạm vi điều chỉnh còn bao quát cả quá trình hình thành, duy trì và xác nhận năng lực chuyên môn của người hành nghề. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa thực tiễn bởi giấy chứng nhận hoặc chứng chỉ chuyên môn chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong một quy trình quản lý minh bạch, thống nhất và phù hợp với yêu cầu vận hành phương tiện hiện nay.

Vì sao cần một quy định mới?

Trước đó, việc thi, kiểm tra, cấp, cấp lại và chuyển đổi giấy chứng nhận khả năng chuyên môn, chứng chỉ chuyên môn đã được điều chỉnh bởi các quy định chuyên ngành. Đáng chú ý, Thông tư 40/2019/TT-BGTVT từng thiết lập khung pháp lý cho nhóm thủ tục này và sau đó tiếp tục được sửa đổi, bổ sung. Văn bản hợp nhất 03/VBHN-BGTVT năm 2025 đã hệ thống hóa các quy định liên quan sau những lần điều chỉnh.

Bên cạnh đó, Thông tư 60/2024/TT-BGTVT tiếp tục sửa đổi một số quy định liên quan đến đăng ký phương tiện thủy nội địa cũng như thi, kiểm tra, cấp, cấp lại và chuyển đổi giấy chứng nhận khả năng chuyên môn, chứng chỉ chuyên môn. Văn bản này có hiệu lực từ ngày 1/3/2025.

Những thay đổi liên tục cho thấy nhu cầu rà soát lại toàn bộ cơ chế quản lý là tương đối rõ ràng. Khi các quy định được sửa đổi qua nhiều văn bản khác nhau, người dân, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo có thể gặp khó khăn trong việc xác định chính xác quy trình đang áp dụng. Một thông tư được thiết kế lại theo hướng hệ thống hóa sẽ giúp giảm tình trạng phải đối chiếu nhiều văn bản và hạn chế cách hiểu không thống nhất giữa các đơn vị thực hiện.

Đây cũng là lý do dự thảo mới có thể được xem như một bước chuyển từ việc sửa chữa từng quy định riêng lẻ sang xây dựng một khung quản lý đồng bộ hơn đối với năng lực chuyên môn của người làm việc trên phương tiện thủy nội địa.

Tác động trực tiếp đến thuyền viên và người lái phương tiện

Đối với người hành nghề, chứng chỉ chuyên môn và giấy chứng nhận khả năng chuyên môn không đơn thuần là hồ sơ hành chính. Đây là căn cứ quan trọng để xác định một cá nhân có đáp ứng điều kiện chuyên môn cần thiết để đảm nhiệm công việc trên phương tiện hay không.

Vì vậy, mọi thay đổi về điều kiện dự thi, nội dung kiểm tra, hồ sơ, trình tự cấp hoặc cấp lại giấy tờ đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình làm việc của thuyền viên và người lái phương tiện.

Nếu quy trình mới được thiết kế rõ ràng, người dự thi sẽ có khả năng chủ động hơn trong việc chuẩn bị hồ sơ, lựa chọn chương trình đào tạo và thực hiện thủ tục. Ngược lại, nếu quy định phát sinh thêm yêu cầu nhưng chưa được giải thích đầy đủ, chi phí và thời gian tuân thủ có thể tăng lên.

Do đó, một trong những vấn đề quan trọng khi hoàn thiện dự thảo là phải bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu kiểm soát chất lượng chuyên môn với mục tiêu tạo thuận lợi cho người hành nghề. Quản lý chặt không nhất thiết đồng nghĩa với nhiều thủ tục; hiệu quả quản lý nên được đo bằng khả năng xác định đúng người đủ năng lực, đúng loại chứng chỉ và đúng phạm vi được phép hành nghề.

Doanh nghiệp vận tải thủy cần quan tâm điều gì?

Đối với doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực vận hành, sử dụng phương tiện thủy nội địa, sự thay đổi của quy định về chứng chỉ chuyên môn có thể tác động đến cả công tác tuyển dụng, bố trí nhân sự và tổ chức khai thác phương tiện.

Doanh nghiệp sẽ phải đặc biệt quan tâm đến tính hợp lệ của hồ sơ chuyên môn của người lao động, nhất là trong trường hợp tuyển dụng nhân sự mới hoặc điều chuyển người lao động sang vị trí có yêu cầu chuyên môn khác. Việc giấy tờ được cấp lại, chuyển đổi hoặc công nhận như thế nào cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng bố trí nhân sự.

Ở góc độ quản trị, đây là thời điểm doanh nghiệp nên rà soát trước danh sách thuyền viên, người lái phương tiện đang làm việc, tình trạng chứng chỉ và các giấy chứng nhận liên quan. Việc chủ động kiểm tra sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế nguy cơ bị động khi quy định mới được ban hành và bắt đầu áp dụng.

Cơ sở đào tạo đứng trước yêu cầu nâng chất lượng

Một nhóm chịu ảnh hưởng đáng kể khác là các cơ sở đào tạo thuyền viên và người lái phương tiện thủy nội địa. Theo thông tin về dự thảo, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ đào tạo thuộc nhóm đối tượng chịu tác động trực tiếp.

Đây là điểm có ý nghĩa bởi chất lượng chứng chỉ cuối cùng phụ thuộc không nhỏ vào chất lượng đào tạo trước kỳ thi. Một hệ thống thi nghiêm túc sẽ khó đạt hiệu quả nếu chương trình giảng dạy, giáo trình, đội ngũ giáo viên và điều kiện thực hành không tương xứng.

Trước đó, Thông tư 64/2024/TT-BGTVT đã quy định riêng về nội dung và chương trình đào tạo thuyền viên, người lái phương tiện thủy nội địa. Văn bản này bao gồm chương trình đào tạo chứng chỉ nghiệp vụ, đào tạo nâng hạng giấy chứng nhận khả năng chuyên môn và đào tạo chứng chỉ chuyên môn đặc biệt.

Điều này cho thấy quản lý chuyên môn cần được nhìn nhận theo chuỗi liên tục: đào tạo – kiểm tra, thi – cấp chứng nhận – sử dụng trong thực tế. Nếu chỉ cải cách khâu cấp chứng chỉ mà không đồng bộ với đào tạo và kiểm tra thì hiệu quả quản lý sẽ khó đạt mức mong muốn.

Một số vấn đề cần được cân nhắc khi hoàn thiện dự thảo

• Bảo đảm thủ tục rõ ràng, dễ thực hiện: Hồ sơ, trình tự, thời hạn giải quyết và phương thức thực hiện cần được quy định cụ thể để hạn chế việc doanh nghiệp và người dự thi phải bổ sung hồ sơ nhiều lần.
• Hạn chế chi phí tuân thủ không cần thiết: Những yêu cầu mới nên thực sự phục vụ mục tiêu bảo đảm năng lực chuyên môn, tránh tạo thêm thủ tục nhưng không mang lại giá trị quản lý tương ứng.
• Đồng bộ với hệ thống đào tạo: Nội dung thi cần có sự liên thông với chương trình đào tạo hiện hành để người học được chuẩn bị đúng năng lực thực tế thay vì chỉ tập trung vào việc vượt qua kỳ thi.

Cải cách thủ tục phải gắn với an toàn đường thủy

Đường thủy nội địa có đặc thù khác biệt so với đường bộ. Người điều khiển phương tiện phải xử lý đồng thời nhiều yếu tố như dòng chảy, luồng tuyến, điều kiện thời tiết, mật độ phương tiện và đặc điểm kỹ thuật của phương tiện. Vì vậy, yêu cầu về năng lực chuyên môn không thể chỉ được đánh giá trên giấy tờ.

Một quy trình cấp chứng chỉ hiệu quả cần hướng đến việc xác nhận năng lực thực chất của người hành nghề. Điều đó đồng nghĩa với việc nội dung kiểm tra phải phản ánh được những kỹ năng cần thiết trong quá trình vận hành phương tiện, xử lý tình huống và bảo đảm an toàn.

Đây cũng là điểm mà cơ quan soạn thảo cần đặc biệt chú trọng khi tiếp nhận ý kiến từ doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo. Ý kiến của đối tượng chịu tác động có thể giúp phát hiện những quy định khó thực hiện trên thực tế, đồng thời xác định những nội dung cần tăng cường để bảo đảm chất lượng chuyên môn.

Kỳ vọng tạo môi trường hành nghề minh bạch hơn

Theo thông tin được công bố, thời hạn VCCI đề nghị doanh nghiệp, hiệp hội đóng góp ý kiến cho dự thảo là trước ngày 10/7/2026 để tổng hợp gửi Ban soạn thảo.

Việc lấy ý kiến rộng rãi có vai trò quan trọng bởi quy định về chứng chỉ chuyên môn liên quan đến nhiều chủ thể với lợi ích và điều kiện hoạt động khác nhau. Người hành nghề quan tâm đến thủ tục và cơ hội tiếp cận kỳ thi; doanh nghiệp quan tâm đến nhân sự và chi phí tuân thủ; cơ sở đào tạo quan tâm đến chương trình, điều kiện tổ chức đào tạo; còn cơ quan quản lý cần bảo đảm chất lượng và an toàn giao thông.

Nếu các ý kiến được tiếp thu phù hợp, dự thảo mới có thể tạo ra một cơ chế quản lý nhất quán hơn, giảm sự phân tán của các quy định hiện hành và nâng cao tính minh bạch trong quá trình thi, cấp, cấp lại hoặc chuyển đổi giấy tờ chuyên môn.

Bước chuẩn hóa quan trọng cho vận tải thủy nội địa

Việc xây dựng Thông tư mới cần được nhìn nhận không chỉ là hoạt động cập nhật thủ tục hành chính mà còn là bước hoàn thiện cơ chế quản lý chất lượng nguồn nhân lực đường thủy. Khi vận tải thủy nội địa ngày càng đóng vai trò quan trọng trong kết nối hàng hóa và logistics, yêu cầu đối với đội ngũ thuyền viên, người lái phương tiện cũng ngày càng cao.

Một quy định tốt cần đồng thời đạt ba mục tiêu: xác nhận đúng năng lực, thủ tục thuận lợi và kiểm soát được rủi ro an toàn. Nếu đạt được sự cân bằng này, chính sách mới sẽ mang lại lợi ích không chỉ cho người lao động mà còn cho doanh nghiệp vận tải, cơ sở đào tạo và toàn bộ hoạt động giao thông đường thủy nội địa.

Dự thảo hiện vẫn đang trong quá trình lấy ý kiến, vì vậy các quy định cuối cùng có thể tiếp tục được điều chỉnh trước khi chính thức ban hành. Doanh nghiệp và người hành nghề nên theo dõi quá trình hoàn thiện văn bản để kịp thời cập nhật các yêu cầu mới liên quan đến thi, cấp, cấp lại và chuyển đổi chứng chỉ, giấy chứng nhận chuyên môn.