Trám lỗ hổng pháp lý về AI và tài sản số

Phát biểu tại phiên khai mạc, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Luật - PGS.TS Lê Vũ Nam đã đưa ra nhận định sâu sắc về việc các xu hướng toàn cầu đang cấu trúc lại toàn diện nền kinh tế cũng như phương thức vận hành xã hội. Đứng trước sự biến chuyển này, hệ thống pháp luật quốc gia không thể mãi bó hẹp trong lăng kính quản lý nhà nước truyền thống. Yêu cầu đặt ra là pháp luật phải hóa thân thành một bản thiết kế kiến tạo sự phát triển, tạo ra một hệ sinh thái thể chế thuận lợi nhất để kích thích tinh thần đổi mới sáng tạo, giải phóng triệt để các nguồn lực xã hội, từ đó nâng tầm vị thế cạnh tranh của Việt Nam trên trường quốc tế.

Thực tiễn của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang dấy lên vô số câu hỏi vĩ mô lẫn vi mô: Liệu dữ liệu lớn có xứng đáng được pháp luật định danh là một loại tài sản độc lập? Trong tương lai gần, trí tuệ nhân tạo (AI) có thể được trao tư cách chủ thể để tham gia vào một số quan hệ pháp lý nhất định hay không? Cùng với đó là bài toán hóc búa về việc thiết kế một hành lang pháp lý vừa vặn để dung hòa giữa nỗ lực khuyến khích sáng tạo công nghệ và việc đảm bảo kiểm soát tốt các rủi ro hệ thống.

Định vị lại quyền tài sản và áp lực nâng cấp thể chế

Bước sang phiên thảo luận trọng điểm đầu tiên, Viện sĩ, PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện (Cố vấn cao cấp Viện Pháp luật quốc tế và So sánh, Đại học Kinh tế - Luật) đã trình bày những góc nhìn thẳng thắn về sự cần thiết phải cởi trói tư duy về quyền tài sản. Ông chỉ ra rằng, dư âm của hệ tư duy quản lý thời bao cấp đã khiến quyền tài sản đôi khi vẫn bị mặc định là chỉ tồn tại nếu có sự cho phép và bảo hộ từ Nhà nước. Hệ quả là nhiều loại hình tài sản mới mẻ như tiền kỹ thuật số hay tài sản mã hóa vẫn đang nằm ngoài vùng phủ sóng của các văn bản luật hiện hành.

PGS.TS Điện đề xuất sự cần thiết phải coi sở hữu tư nhân là nền tảng cốt lõi của nền kinh tế. Đồng thời, cần phổ biến rộng rãi nhận thức rằng quyền tài sản là một quyền tự nhiên của con người, không đơn thuần là một đặc ân do Nhà nước kiến tạo. Khung pháp lý tương lai cần mở rộng mạnh mẽ phạm vi định nghĩa về tài sản, đi kèm với việc giới hạn chặt chẽ và minh bạch hóa mọi biện pháp can thiệp của cơ quan công quyền vào quyền sở hữu tư nhân.

Đồng quan điểm về tính cấp thiết của cải cách thể chế, PGS.TS Ngô Hữu Phước (Phó Trưởng Khoa phụ trách Khoa Luật Kinh tế) đã thẳng thắn điểm mặt chỉ tên những “nút thắt” pháp lý nghiêm trọng. Ông cho biết hệ thống hiện vẫn đang bỏ ngỏ các quy định chi tiết về quản trị tài sản số, Token, AI và cơ sở dữ liệu lớn. Hơn nữa, tình trạng giẫm chân lên nhau giữa các đạo luật quan trọng như Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng và Luật Bảo vệ môi trường đang tạo ra tâm lý e ngại. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp khi gặp tranh chấp thường có xu hướng tìm đến các trung tâm trọng tài quốc tế thay vì đặt niềm tin vào khả năng dự báo và năng lực thực thi của hệ thống nội địa. "Sự cạnh tranh giữa các quốc gia trong thế kỷ 21, về bản chất, chính là cuộc đua khốc liệt về chất lượng thể chế", ông Phước nhấn mạnh.

Dưới lăng kính rủi ro công nghệ, TS Trịnh Thục Hiền mang đến một góc nhìn đa chiều về những hệ lụy phát sinh từ các chuỗi nhân - quả phức tạp của kỷ nguyên số. Sự trỗi dậy của các nền tảng xuyên biên giới đang làm mờ dần ranh giới địa lý của các hệ thống luật pháp quốc gia. Đáng lo ngại hơn, khi các thuật toán AI hoặc hệ thống camera thông minh dần thay thế con người trong các khâu ra quyết định, quyền lực đang ngầm dịch chuyển từ các cơ quan công quyền sang tay giới kỹ sư phần mềm hoặc các tập đoàn công nghệ khổng lồ. Bà Hiền nhấn mạnh yêu cầu phải khẩn trương xây dựng các cơ chế xác định trách nhiệm rõ ràng khi xảy ra sự cố công nghệ, đảm bảo tính công bằng tương xứng với mức độ khó lường của các hệ thống thông minh.

Tái cấu trúc bộ máy công quyền để thích ứng thời đại số

Trong phiên thảo luận thứ hai về tổ chức bộ máy nhà nước, TS Trần Thị Lệ Thu đã vạch ra 5 rào cản cản trở tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Đáng chú ý nhất là khoảng trống pháp lý đối với mô hình chính quyền số, vốn chưa được định hình rõ nét cả trong Hiến pháp 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025. Việc thiếu vắng các nguyên tắc tổ chức đồng bộ đã khiến các địa phương phải tự bơi, triển khai số hóa một cách manh mún và rời rạc. Việc phân cấp quản lý hành chính nhưng lại không đi liền với phân quyền quản lý dữ liệu đang làm suy yếu trầm trọng khả năng tự chủ cũng như hiệu năng quản trị tại cơ sở.

Tiếp nối mạch tranh luận, PGS.TS Nguyễn Thị Tuyết Mai (Học viện Chính trị Khu vực II) đã đưa ra nhiều giải pháp mang tính vĩ mô. Bà kiến nghị việc phân cấp, phân quyền cho các cấp chính quyền địa phương phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc "nhiệm vụ đi đôi với nguồn lực". Bất kỳ sự chuyển giao trọng trách nào xuống cấp cơ sở (đặc biệt là cấp xã) đều phải được đính kèm với những bản đánh giá tác động chi tiết về kinh phí, nhân sự, quyền tiếp cận dữ liệu và chi phí bảo trì hệ thống. Bà cũng nhấn mạnh việc ưu tiên đào tạo, bồi dưỡng năng lực số và kỹ năng bảo vệ dữ liệu cho đội ngũ cán bộ công chức tuyến đầu.

Sự kiện đã khép lại với sự đồng thuận cao từ giới chuyên gia: Lấp đầy các khoảng trống pháp lý, đặc biệt là những quy định xoay quanh công nghệ cao và tài sản số, không chỉ là nhiệm vụ cấp bách mà còn là chìa khóa then chốt để Việt Nam tự tin tiến bước và bứt phá mạnh mẽ trong kỷ nguyên mới.