Đột phá pháp lý về phái sinh tại Nghị định 318/2026

1. Ngoại lệ đặc quyền trong xử lý tài sản bảo đảm

Thông thường, để bảo toàn tài sản của doanh nghiệp làm cơ sở cho việc phục hồi hoặc thanh lý, Luật Phục hồi, phá sản 2025 buộc các chủ nợ phải tạm dừng xử lý tài sản bảo đảm ngay khi Tòa án thụ lý đơn. Tuy nhiên, với tính chất biến động từng giây của thị trường tài chính, quy định này có thể gây thiệt hại khổng lồ cho các bên tham gia giao dịch phái sinh.

Nhận thức được điều này, Điều 4 Nghị định 318/2026/NĐ-CP đã mở ra một "luồng xanh" pháp lý: Chủ nợ có bảo đảm trong hợp đồng phái sinh lãi suất (có điều khoản thanh toán ròng) được quyền tiếp tục xử lý tài sản bảo đảm mà không bị phong tỏa bởi quyết định thụ lý của Tòa án.

Để đảm bảo tính minh bạch, chủ nợ chỉ cần thực hiện nghĩa vụ báo cáo thông tin khi có yêu cầu từ Thẩm phán hoặc Quản tài viên. Các thông tin cần cung cấp bao gồm:

• Cơ sở pháp lý và lý do không tạm dừng.

• Danh mục tài sản đang được tiến hành xử lý.

• Lộ trình thời gian và địa điểm thực hiện việc xử lý.

2. Bảo vệ tính toàn vẹn của các giao dịch trước thềm phá sản

Một trong những rủi ro pháp lý lớn nhất đối với các định chế tài chính là việc các giao dịch cấn trừ, thanh toán thực hiện ngay trước khi đối tác phá sản bị Tòa án tuyên bố vô hiệu.

Sự bảo vệ này tại khoản 1 Điều 5 của Nghị định giúp các bên yên tâm thực hiện nghĩa vụ cấn trừ rủi ro. Tương tự như việc xử lý tài sản, tính minh bạch vẫn được đề cao khi các bên bị bắt buộc phải cung cấp toàn bộ hồ sơ, dữ liệu về thời điểm và điều khoản thanh toán ròng nếu cơ quan quản lý phá sản yêu cầu.

3. Miễn trừ áp dụng lệnh đình chỉ hợp đồng

Hợp đồng phái sinh là công cụ phòng vệ rủi ro có tính liên tục. Nếu bị cưỡng chế dừng lại đột ngột, nó sẽ phá vỡ toàn bộ cấu trúc phòng vệ tài chính của các bên.

Khắc phục quy định tại khoản 1 Điều 51 Luật Phục hồi, phá sản (cho phép chủ nợ hoặc doanh nghiệp yêu cầu Tòa án tạm đình chỉ hợp đồng có khả năng gây bất lợi), Nghị định 318/2026/NĐ-CP quy định rõ: Mọi hợp đồng phái sinh lãi suất đáp ứng đủ điều kiện sẽ được miễn nhiễm hoàn toàn với các lệnh tạm đình chỉ hoặc đình chỉ thực hiện, bất kể là ở thời điểm Tòa án thụ lý đơn hay khi chính thức mở thủ tục phá sản. Điều này đảm bảo dòng chảy tài chính không bị đứt gãy đột ngột do các can thiệp hành chính.

4. Cơ chế "Close-out Netting" (Bù trừ tự động) không cần xin phép

Điểm sáng giá nhất và mang tính chuẩn mực quốc tế nhất của Nghị định 318 chính là việc tháo gỡ rào cản hành chính trong khâu bù trừ nghĩa vụ.

Theo Điều 7, khi sự kiện phá sản xảy ra, các bên được quyền kích hoạt cơ chế chấm dứt trước hạn toàn bộ các giao dịch phái sinh lãi suất đang mở với đối tác đó. Tất cả các khoản lãi/lỗ sẽ được cấn trừ qua lại để gộp thành một giá trị chênh lệch duy nhất.

Đột phá ở đây là quá trình cấn trừ này được thực hiện hoàn toàn tự động theo thỏa thuận hợp đồng mà không cần phải đệ trình hay chờ Thẩm phán cho ý kiến phê duyệt. Việc gạt bỏ bước "xin phép" này giúp rút ngắn tối đa thời gian xử lý, giảm thiểu rủi ro tín dụng đối tác (counterparty credit risk) và đưa pháp luật phá sản của Việt Nam tiệm cận gần hơn với các tiêu chuẩn của Hiệp hội Hoán đổi và Phái sinh Quốc tế (ISDA).