Hệ sinh thái số quốc gia và tương lai phổ biến pháp luật

Bối cảnh mới và yêu cầu tất yếu trong việc đưa pháp luật vào đời sống

Công cuộc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi hệ thống pháp luật không chỉ cần được ban hành đồng bộ, chất lượng mà còn phải thực sự đi vào đời sống thực tiễn. Thực tế triển khai trong thời gian qua cho thấy, mặc dù các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương đã nỗ lực đẩy mạnh công tác tuyên truyền, khoảng cách giữa văn bản pháp luật khô khan và khả năng tiếp nhận của người dân vẫn còn là một thách thức lớn.

Khi quyền và nghĩa vụ của công dân gắn liền với sự thấu hiểu tường tận các quy định pháp lý, việc đổi mới phương thức truyền đạt thông tin trở thành đòi hỏi cấp bách. Trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội đã tập trung thảo luận sâu sắc về dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi), qua đó phác thảo những tư duy lập pháp hoàn toàn mới, mang tầm chiến lược cho giai đoạn phát triển đất nước sắp tới.

Kiến tạo hệ sinh thái số quốc gia và trợ lý pháp lý tự động

1. Vượt qua giới hạn của phương thức số hóa truyền thống

Phát biểu chỉ đạo và tham gia thảo luận tại các phiên họp tổ, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã nhấn mạnh một điểm nghẽn cốt lõi: công tác phổ biến pháp luật hiện nay không thể mãi duy trì cách làm thủ công hoặc dừng lại ở mức độ số hóa thô sơ bằng việc đăng tải văn bản lên các cổng thông tin điện tử một cách đơn thuần. Việc tìm kiếm và thấu hiểu các điều khoản pháp luật vẫn là bài toán khó đối với phần lớn người dân nếu thiếu đi những công cụ hỗ trợ thông minh.

2. Tích hợp dữ liệu mở và công nghệ trí tuệ nhân tạo

Giải pháp mang tính đột phá được đặt ra là cần luật hóa và quy định rõ ràng việc xây dựng hệ sinh thái số quốc gia về phổ biến, giáo dục pháp luật. Trong không gian số này, trách nhiệm của các cơ quan nhà nước không chỉ là cung cấp thông tin mà phải chuẩn hóa nguồn dữ liệu pháp luật mở, có cấu trúc chặt chẽ. Dữ liệu này được thiết kế để tích hợp liền mạch vào các công cụ số hiện đại, hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) và các trợ lý pháp lý tự động. Nhờ đó, mọi người dân đều có thể tra cứu, tương tác đa chiều và nhận được giải đáp pháp lý liên tục 24/7, biến pháp luật thành một công cụ gần gũi, dễ tiếp cận trong đời sống hằng ngày.

Hoàn thiện cơ chế tương tác đa chiều và cá thể hóa nhóm đối tượng

1. Đo lường mức độ tiếp thu và điều chỉnh chính sách linh hoạt

Một điểm nghẽn khác trong công tác tuyên truyền lâu nay là tình trạng truyền thông một chiều từ trên xuống, thiếu sự kiểm chứng về hiệu quả thực thi. Dự án luật sửa đổi đòi hỏi phải thiết lập cơ chế phản hồi hai chiều, cho phép hệ thống số tự động đo lường mức độ hiểu biết pháp luật của cộng đồng. Dựa trên các dữ liệu phân tích từ môi trường số, cơ quan quản lý nhà nước có thể kịp thời điều chỉnh nội dung, hình thức phổ biến sao cho sát với nhu cầu thực tế và dễ hấp thụ nhất.

2. Định hình chiến lược tiếp cận theo vùng miền và sinh kế

Bên cạnh công nghệ, yếu tố con người và đặc thù xã hội cần được đặt ở vị trí trung tâm. Thay vì áp dụng một bộ tiêu chuẩn chung chung cho toàn xã hội, luật cần xây dựng các tiêu chí cá thể hóa rõ ràng dựa trên độ tuổi, vùng miền, ngành nghề và sinh kế của người dân. Những đối tượng đặc thù như đồng bào dân tộc thiểu số, cư dân vùng sâu vùng xa, hay người lao động tự do cần được ưu tiên tiếp cận những nhóm quy định có tác động trực tiếp nhất đến quyền lợi và đời sống mưu sinh của họ.

Giải quyết các điểm nghẽn thực tiễn: Quyền lợi người lao động và vai trò đội ngũ luật sư

Từ góc độ thực tiễn tại các địa phương, nhiều đại biểu Quốc hội đã đóng góp các luận điểm sắc bén nhằm bịt kín những khoảng trống pháp lý còn tồn đọng:

• Bảo vệ quyền lợi cho người lao động: Vấn đề tham gia học tập pháp luật của công nhân làm việc theo ca kíp cần được định danh rõ ràng trong luật. Theo đó, thời gian tham gia các hoạt động phổ biến pháp luật cần được tính là thời gian làm việc chính thức, đảm bảo người lao động không bị trừ lương hay gánh chịu các chi phí phát sinh, qua đó xóa bỏ tâm lý e ngại tham gia.

• Mở rộng phạm vi đối tượng thụ hưởng: Tại các khu vực biên giới hoặc miền núi, việc xem xét bổ sung quyền tiếp cận thông tin pháp luật chính thống cho người nước ngoài và người không quốc tịch cư trú, lao động tại Việt Nam là điều kiện tiên quyết để giữ vững an ninh trật tự và quản lý nhà nước hiệu quả.

• Kiểm soát nội dung pháp lý do trí tuệ nhân tạo tạo lập: Khi người trẻ ngày càng phụ thuộc vào các công cụ AI để tìm kiếm thông tin, nguy cơ áp dụng sai luật do dữ liệu chưa được kiểm duyệt là hiện hữu. Do đó, dự thảo cần yêu cầu mọi nội dung pháp lý do AI tổng hợp phải có cơ chế nhận diện, kiểm duyệt và quy trách nhiệm rõ ràng trước khi công bố rộng rãi.

• Phát huy trách nhiệm xã hội của giới luật sư: Công tác xã hội hóa phổ biến pháp luật cần có các cơ chế khích lệ thực chất, đồng thời định hình rõ chế độ trách nhiệm bắt buộc về số giờ tư vấn, trợ giúp pháp lý hằng năm đối với đội ngũ luật sư và các tổ chức hành nghề luật sư như một tiêu chuẩn đánh giá chuyên môn nghề nghiệp.

Kết luận

Việc sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật tại Kỳ họp lần này không chỉ là một bước điều chỉnh kỹ thuật lập pháp mà còn mang ý nghĩa cải cách chiến lược. Thông qua việc kiến tạo hệ sinh thái số quốc gia, tận dụng sức mạnh của trí tuệ nhân tạo và gắn kết chặt chẽ trách nhiệm xã hội của các chủ thể pháp lý, Việt Nam đang tiến những bước vững chắc trong hành trình đưa pháp luật thấm sâu vào từng ngõ ngách của đời sống kinh tế - xã hội, xây dựng thành công một xã hội thượng tôn Hiến pháp và pháp luật.