Mở nhạc khi nhóm dùng ma túy có thể bị xử lý hình sự

Ranh giới giữa “tham gia cuộc vui” và hành vi giúp sức

Điểm đáng chú ý trong quan điểm của Viện kiểm sát tại phiên tòa là cách đánh giá vai trò của những người không trực tiếp sử dụng ma túy.

Trong vụ án VN10, đại diện Viện kiểm sát nhân dân TP.HCM cho rằng bị cáo Nhan Thanh Hùng không sử dụng ma túy và cũng không góp tiền mua ma túy. Tuy nhiên, người này được xác định đã sử dụng điện thoại kết nối với loa Bluetooth, mở nhạc cho những người khác nghe nhằm tạo cảm giác hưng phấn trong quá trình sử dụng ma túy. Từ đó, Viện kiểm sát cho rằng hành vi này đã góp phần hỗ trợ việc sử dụng ma túy và có dấu hiệu của hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy theo khoản 2 Điều 255 Bộ luật Hình sự.

Cách nhìn này đặt ra một vấn đề pháp lý rất đáng quan tâm: trách nhiệm hình sự không nhất thiết chỉ phát sinh đối với người trực tiếp thực hiện hành vi chính.

Trong một nhóm người cùng sử dụng ma túy, vai trò của từng người có thể khác nhau. Người cung cấp chất cấm có thể giữ vai trò khác với người trực tiếp sử dụng. Người chuẩn bị địa điểm, phương tiện hoặc hỗ trợ cho quá trình sử dụng cũng có thể bị xem xét riêng nếu hành vi đạt đến mức độ mà pháp luật hình sự quy định.

Do đó, việc một người nói rằng “tôi không sử dụng ma túy” chưa chắc đã đủ để loại trừ trách nhiệm pháp lý nếu cơ quan tố tụng chứng minh được người đó đã cố ý thực hiện những hành động hỗ trợ cho việc sử dụng trái phép.

Không phải cứ có mặt tại nơi sử dụng ma túy là phạm tội

Tuy nhiên, cần đặc biệt thận trọng khi hiểu quan điểm này.

Nếu chỉ vì một người có mặt tại địa điểm có người sử dụng ma túy mà mặc nhiên coi họ là người tổ chức hoặc giúp sức thì sẽ không phù hợp với nguyên tắc xác định trách nhiệm hình sự.

Điểm mấu chốt phải nằm ở hành vi cụ thể và nhận thức của người đó.

Một người vô tình có mặt tại một địa điểm, không biết những người khác đang sử dụng chất cấm và không thực hiện bất kỳ hành động hỗ trợ nào thì không thể chỉ dựa vào sự hiện diện để kết luận họ tham gia tổ chức sử dụng.

Ngược lại, nếu một người biết rõ nhóm đang sử dụng ma túy nhưng vẫn chủ động thực hiện những việc nhằm tạo điều kiện, hỗ trợ hoặc thúc đẩy hoạt động đó, cơ quan tố tụng sẽ phải đánh giá vai trò của họ dựa trên toàn bộ chứng cứ.

Đây là lý do trong các vụ án đồng phạm, không thể tách một hành động khỏi hoàn cảnh tổng thể.

Một hành động vốn hoàn toàn bình thường trong đời sống có thể mang ý nghĩa khác nếu được thực hiện với mục đích hỗ trợ một hành vi phạm tội mà người thực hiện biết rõ.

Vì sao hành vi mở nhạc được đưa vào tranh luận?

Âm nhạc tự bản thân không phải là hành vi phạm tội.

Việc mở loa, nghe nhạc hay tạo không khí trong một buổi gặp gỡ thông thường hoàn toàn không có vấn đề pháp lý.

Điểm mà Viện kiểm sát tập trung là bối cảnh và mục đích của hành động.

Theo nội dung tranh luận tại phiên tòa, Hùng được cho là đã kết nối điện thoại với loa Bluetooth và mở nhạc để tạo cảm giác hưng phấn cho nhóm đang sử dụng ma túy. Vì vậy, cơ quan công tố không đánh giá hành động “mở nhạc” một cách độc lập mà đặt nó trong mối liên hệ với hoạt động sử dụng ma túy của những người có mặt.

Cách đánh giá này cho thấy một nguyên tắc quan trọng của pháp luật hình sự: hành vi phải được xem xét trong bối cảnh thực tế, thay vì chỉ nhìn vào hình thức bên ngoài.

Nếu chỉ tách riêng hành động mở nhạc, đây là một hoạt động bình thường. Nhưng nếu chứng cứ chứng minh người thực hiện biết rõ mục đích của nhóm, chủ động tham gia hỗ trợ và hành động đó có vai trò nhất định trong việc tổ chức sử dụng ma túy, thì bản chất pháp lý có thể được đánh giá khác.

Chia ma túy thành từng phần cũng bị xem xét là hành vi tổ chức

Không chỉ trường hợp mở nhạc, vụ án còn có một tình tiết khác cho thấy phạm vi đánh giá hành vi tổ chức sử dụng ma túy.

Đối với bị cáo Nguyễn Ngọc Thủy Tiên, Viện kiểm sát xác định người này được rủ đến và tham gia chia ma túy cho những người khác sử dụng. Cụ thể, Tiên được cho là đã cầm đĩa chứa ma túy và chia thành từng đường để những người trong nhóm sử dụng. Viện kiểm sát cho rằng hành vi này đủ yếu tố cấu thành tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Hai trường hợp này cho thấy cơ quan công tố đang phân tích hành vi dựa trên vai trò thực tế của từng bị cáo.

Người này có thể không phải người mua ma túy. Người khác có thể không trực tiếp sử dụng. Nhưng nếu họ thực hiện những công việc cụ thể nhằm hỗ trợ quá trình sử dụng thì trách nhiệm pháp lý vẫn có thể được đặt ra.

Điều này đặc biệt quan trọng trong những vụ án có nhiều người tham gia, bởi nếu chỉ xác định người trực tiếp cầm, giữ hoặc sử dụng ma túy thì có thể bỏ sót những vai trò hỗ trợ phía sau.

Những yếu tố cần được xem xét

• Người thực hiện có biết nhóm đang sử dụng ma túy hay không.
• Họ có chủ động tham gia hoặc hỗ trợ hoạt động này hay không.
• Hành vi hỗ trợ có liên hệ trực tiếp với việc tổ chức sử dụng hay không.
• Có chứng cứ chứng minh nhận thức và mục đích của người thực hiện hay không.

Chứng cứ phải chứng minh được vai trò của từng người

Vụ án VN10 có số lượng bị cáo rất lớn và liên quan đến nhiều hành vi khác nhau. Vì vậy, việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự là yêu cầu đặc biệt quan trọng.

Tại phiên tòa, Viện kiểm sát không chỉ tranh luận về hành vi tổ chức sử dụng mà còn phải đối đáp với luật sư về cách xác định khối lượng ma túy mà một số bị cáo phải chịu trách nhiệm.

Chẳng hạn, đối với Phạm Anh Khoa, cơ quan công tố cho rằng việc xác định khối lượng ma túy liên quan đến bị cáo đã được chứng minh bằng kết quả giám định cùng các tài liệu về giao dịch. Theo nội dung tranh luận, một giao dịch trị giá 5,75 tỉ đồng được xác định liên quan đến việc mua bán 7,1kg ma túy gồm methamphetamine, MDMA và nitrazepam.

Ở trường hợp Trịnh Bảo Quân và Đinh Trọng Hải, Viện kiểm sát cho rằng dữ liệu sao kê ngân hàng cũng là một trong những căn cứ để xác định giao dịch. Khi ra tòa, hai bị cáo thay đổi lời khai và cho rằng các khoản chuyển tiền liên quan đến mua bán hàng hóa hoặc trả nợ, nhưng không giải thích được cụ thể về hàng hóa hay khoản nợ mà họ đề cập.

Những tình tiết này cho thấy trong một vụ án ma túy quy mô lớn, chứng cứ có thể đến từ nhiều nguồn khác nhau: lời khai, kết quả giám định, dữ liệu điện tử và các giao dịch tài chính.

Không thể chỉ dựa vào một chi tiết để kết tội

Một trong những yêu cầu quan trọng của tố tụng hình sự là đánh giá chứng cứ một cách toàn diện.

Điều này đặc biệt cần thiết khi hành vi bị cáo buộc nằm ở ranh giới giữa một hoạt động đời thường và hành vi hỗ trợ tội phạm.

Ví dụ, mở nhạc không phải hành vi phạm tội. Chia một vật thể thành nhiều phần cũng không phải lúc nào cũng có ý nghĩa hình sự. Việc một người có mặt tại một căn phòng cũng không đồng nghĩa họ tham gia vào hoạt động trái pháp luật.

Nhưng khi những hành động này xuất hiện cùng các tình tiết khác và được chứng minh có mối liên hệ với hoạt động tổ chức sử dụng ma túy, cơ quan tố tụng sẽ phải đánh giá tổng thể.

Đây cũng là lý do vai trò của chứng cứ trở nên đặc biệt quan trọng.

Cần chứng minh không chỉ người đó đã làm gì, mà còn phải làm rõ họ biết gì, mục đích ra sao và hành vi đó có vai trò như thế nào trong hoạt động bị cáo buộc.

Nếu thiếu những yếu tố này, việc suy diễn từ một hành động bình thường sang trách nhiệm hình sự có thể dẫn đến cách hiểu quá rộng về hành vi tổ chức sử dụng ma túy.

Vụ án cũng cho thấy sự phức tạp của tội tổ chức sử dụng ma túy

Trong thực tế, nhiều người thường nghĩ tội phạm ma túy chủ yếu xoay quanh việc mua bán, vận chuyển hoặc tàng trữ.

Tuy nhiên, pháp luật hình sự còn phân biệt nhiều hành vi khác nhau, trong đó có tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy.

Sự khác biệt nằm ở vai trò và hành vi của từng người.

Một người có thể không trực tiếp bán ma túy nhưng lại tạo điều kiện để người khác sử dụng. Một người khác có thể không sử dụng nhưng tham gia chuẩn bị hoặc hỗ trợ quá trình sử dụng. Nếu những hành vi đó đáp ứng các dấu hiệu cấu thành tội phạm, trách nhiệm hình sự có thể được xem xét.

Vì vậy, người dân không nên hiểu rằng chỉ cần bản thân không sử dụng chất cấm thì hoàn toàn không có nguy cơ liên quan đến một vụ án ma túy.

Ngược lại, cũng không nên hiểu quá mức rằng mọi hành động hỗ trợ trong một nhóm đều tự động cấu thành tội phạm.

Ranh giới nằm ở chứng cứ và các dấu hiệu pháp lý cụ thể của từng hành vi.

Cần phân biệt trách nhiệm hình sự với sự hiện diện đơn thuần

Một điểm quan trọng cần được nhấn mạnh là trách nhiệm hình sự phải được cá thể hóa.

Trong một nhóm có nhiều người, có thể có người giữ vai trò chính, người giúp sức và người hoàn toàn không biết về hoạt động phạm pháp.

Nếu chỉ dựa vào việc một người xuất hiện tại cùng địa điểm, việc quy trách nhiệm sẽ không phản ánh đúng bản chất của hành vi.

Ngược lại, việc một người không trực tiếp sử dụng cũng không thể trở thành lý do duy nhất để loại trừ trách nhiệm nếu có đủ chứng cứ chứng minh họ cố ý hỗ trợ cho hoạt động sử dụng trái phép.

Đây chính là vấn đề mà phiên tòa VN10 đang đặt ra dưới góc độ thực tiễn: làm thế nào để xác định đúng vai trò của từng cá nhân trong một nhóm có nhiều người cùng tham gia các hoạt động liên quan đến ma túy.

Bài học cảnh báo từ một hành động tưởng như vô hại

Điểm đáng chú ý nhất của vụ việc không nằm ở bản thân chiếc loa hay bản nhạc.

Nó nằm ở việc một hành động bình thường có thể được xem xét dưới góc độ hoàn toàn khác nếu được thực hiện trong một hoàn cảnh phạm tội và với mục đích hỗ trợ hành vi phạm tội.

Điều này là lời cảnh báo cho những người tham gia các cuộc tụ tập có liên quan đến ma túy.

Không nên cho rằng mình sẽ không chịu trách nhiệm chỉ vì không trực tiếp sử dụng hoặc mua bán chất cấm. Việc biết rõ hoạt động đang diễn ra nhưng vẫn chủ động hỗ trợ có thể khiến một người bị xem xét trách nhiệm pháp lý, tùy thuộc vào chứng cứ và mức độ tham gia.

Đồng thời, vụ án cũng đặt ra yêu cầu đối với cơ quan tố tụng: khi quy kết một hành vi tưởng như bình thường thành hành vi giúp sức cho tội phạm, cần chứng minh rõ mối quan hệ giữa hành động đó với mục đích tổ chức sử dụng ma túy.

Điều quan trọng nhất vẫn là chứng minh đúng bản chất hành vi

Vụ án VN10 đang được xét xử với số lượng bị cáo lớn và nhiều nhóm hành vi khác nhau. Trong quá trình tranh luận, Viện kiểm sát tiếp tục đưa ra các căn cứ để bảo vệ quan điểm truy tố, trong khi luật sư đặt vấn đề về chứng cứ và vai trò của từng bị cáo.

Quan điểm cho rằng mở nhạc để tạo hưng phấn cho nhóm sử dụng ma túy có thể là hành vi giúp sức là một nội dung đáng chú ý, nhưng đây vẫn là quan điểm của cơ quan công tố trong quá trình tranh tụng. Việc một bị cáo có phạm tội hay không, phạm tội ở mức độ nào vẫn phải được xác định thông qua phán quyết của tòa án trên cơ sở chứng cứ được xem xét theo quy định tố tụng.

Từ vụ việc này, có thể thấy pháp luật hình sự ngày càng chú trọng đến vai trò thực tế của từng người trong một chuỗi hành vi phạm tội, thay vì chỉ nhìn vào người trực tiếp thực hiện hành vi cuối cùng.

Điều đó giúp mở rộng khả năng xử lý những người cố ý hỗ trợ tội phạm, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi việc đánh giá chứng cứ phải hết sức chặt chẽ.

Một bản nhạc không phải là ma túy và người mở nhạc không đương nhiên là tội phạm. Vấn đề pháp lý nằm ở việc người đó có biết rõ hoạt động sử dụng ma túy, có cố ý hỗ trợ hay không và những hành vi cụ thể có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm theo quy định hay không. Đây chính là ranh giới mà cơ quan tố tụng phải chứng minh một cách thuyết phục.