Siết quản lý dạy thêm, hướng tới môi trường giáo dục lành mạnh

Không cấm dạy thêm, nhưng phải quản lý đúng bản chất

Trước kiến nghị của cử tri tỉnh Ninh Bình về việc cho phép tổ chức dạy thêm trong trường học dưới sự kiểm soát của ngành giáo dục, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Kim Sơn cho biết quy định hiện hành không đặt ra lệnh cấm tuyệt đối đối với hoạt động này.

Tinh thần của Thông tư 29/2024 là thu hẹp phạm vi học sinh được tham gia các lớp dạy thêm trong trường, đồng thời đặt ra những giới hạn cần thiết nhằm bảo đảm hoạt động giáo dục không bị biến dạng thành một cơ chế tạo áp lực đối với người học.

Cách tiếp cận này cho thấy cơ quan quản lý không lựa chọn phương án loại bỏ hoàn toàn dạy thêm, mà hướng tới phân định rõ đâu là nhu cầu học tập hợp pháp, đâu là hoạt động cần kiểm soát. Học sinh có nhu cầu củng cố kiến thức, nâng cao năng lực vẫn cần được bảo đảm cơ hội học tập phù hợp; trong khi những hoạt động phát sinh từ sự ép buộc hoặc lợi ích vật chất không chính đáng phải được ngăn chặn.

Dạy thêm không được trở thành áp lực đối với học sinh

Một trong những vấn đề được đặt ra trong quá trình hoàn thiện chính sách là ranh giới giữa dạy thêm tự nguyện và dạy thêm mang tính bắt buộc.

Nếu giáo viên sử dụng vị trí giảng dạy để gây sức ép khiến học sinh phải tham gia lớp học ngoài giờ, hoạt động này không còn đơn thuần là đáp ứng nhu cầu học tập. Nó có thể tạo ra sự bất bình đẳng giữa những học sinh tham gia và không tham gia, đồng thời làm phát sinh tâm lý lo ngại cho phụ huynh.

Đáng chú ý, tình trạng dạy thêm trá hình cũng là vấn đề cần được nhận diện. Hoạt động dạy học nếu được tổ chức dưới những hình thức khác nhau nhưng thực chất nhằm thu tiền hoặc buộc học sinh tham gia thì vẫn cần được xem xét dưới góc độ quản lý.

Do đó, việc hoàn thiện quy định không chỉ nằm ở chuyện cho phép hay không cho phép dạy thêm, mà quan trọng hơn là xây dựng cơ chế đủ rõ để nhận diện hành vi vi phạm, xác định trách nhiệm của giáo viên, nhà trường và người đứng đầu cơ sở giáo dục.

Hướng tới trường học giảm phụ thuộc vào học thêm

Theo định hướng được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra, mô hình giáo dục cần tạo điều kiện để học sinh hoàn thành yêu cầu chương trình ngay trong thời gian học chính khóa, thay vì hình thành tâm lý phải học thêm mới có thể đáp ứng yêu cầu môn học.

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã xác định yêu cầu cần đạt đối với từng môn học và hoạt động giáo dục. Vì vậy, việc tổ chức dạy học cần hướng tới khả năng đáp ứng những yêu cầu này trong chương trình chính thức.

Sau thời gian học tập, học sinh cần có thêm không gian cho các hoạt động thể chất, nghệ thuật, giải trí và phát triển kỹ năng. Đây cũng là yếu tố quan trọng để tránh tình trạng lịch học kéo dài khiến trẻ thiếu thời gian nghỉ ngơi và phát triển những năng lực ngoài kiến thức học thuật.

Từ góc độ này, mục tiêu hạn chế dạy thêm không nên được hiểu đơn giản là giảm số lớp học ngoài giờ. Vấn đề sâu xa hơn là xây dựng một môi trường mà học sinh không bị đặt vào tình thế phải học thêm vì sợ không theo kịp chương trình.

Tăng trách nhiệm của giáo viên và hiệu trưởng

Dự thảo sửa đổi được xây dựng theo hướng tăng cường trách nhiệm quản lý đối với hoạt động dạy thêm của giáo viên. Hoạt động này phải được đặt trong mối liên hệ với chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và những quy định về quyền, nghĩa vụ của nhà giáo.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi giáo viên vừa là người trực tiếp giảng dạy, vừa có ảnh hưởng đáng kể đến tâm lý và lựa chọn học tập của học sinh. Khi quyền dạy học được thực hiện thiếu kiểm soát, nguy cơ phát sinh xung đột lợi ích hoặc tạo áp lực đối với người học sẽ tăng lên.

Bên cạnh trách nhiệm của giáo viên, vai trò của hiệu trưởng cũng được chú trọng. Nhà trường cần có quyền chủ động hơn trong việc tổ chức dạy thêm đối với những nhóm học sinh thuộc diện được phép, đồng thời phải chịu trách nhiệm về cách thức triển khai.

Việc trao quyền chủ động cho hiệu trưởng vì thế cần đi cùng cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình. Một cơ chế quản lý hiệu quả không chỉ trao quyền quyết định mà còn phải xác định rõ người chịu trách nhiệm khi hoạt động dạy thêm bị biến tướng.

Cân bằng quyền học tập và yêu cầu quản lý

Dạy thêm là vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền học tập của học sinh và quyền hành nghề của giáo viên. Vì vậy, chính sách quản lý cần tránh cả hai thái cực: buông lỏng để hoạt động dạy thêm phát triển thiếu kiểm soát hoặc hạn chế quá mức nhu cầu học tập chính đáng.

Đối với học sinh, điều quan trọng là được tiếp cận hoạt động bổ trợ kiến thức trong điều kiện tự nguyện, minh bạch và phù hợp. Đối với giáo viên, quyền tham gia hoạt động dạy thêm hợp pháp cũng cần được bảo đảm, miễn là không vi phạm các quy định nghề nghiệp và không sử dụng vị trí công tác để gây sức ép cho người học.

Trong khi đó, nhà trường phải đóng vai trò trung tâm trong việc kiểm soát môi trường giáo dục. Nếu dạy thêm được tổ chức, hoạt động này cần được công khai về đối tượng, nội dung, thời lượng và cách thức thực hiện; đồng thời phải bảo đảm không làm ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của học sinh.

Chính sách mới cần tập trung vào hành vi vi phạm

Điểm đáng chú ý trong định hướng sửa đổi là chuyển trọng tâm từ việc hạn chế một cách cơ học sang kiểm soát những hành vi gây tác động tiêu cực.

Ép học sinh học thêm, tổ chức dạy thêm dưới hình thức trá hình, lợi dụng hoạt động giáo dục để thu lợi hoặc tạo môi trường khiến học sinh phải tham gia lớp học ngoài giờ đều là những vấn đề cần được xử lý bằng cơ chế quản lý cụ thể.

Nếu những hành vi này được kiểm soát hiệu quả, dạy thêm có thể trở về đúng vai trò của một hoạt động hỗ trợ giáo dục, thay vì trở thành nguyên nhân tạo thêm áp lực cho học sinh và gia đình.

Về lâu dài, mục tiêu của chính sách không chỉ là quản lý số lượng lớp học thêm mà còn phải bảo đảm chất lượng của môi trường giáo dục. Khi học sinh được học tập đúng chương trình, có thời gian nghỉ ngơi và phát triển toàn diện; giáo viên thực hiện đúng trách nhiệm nghề nghiệp; còn nhà trường có đủ công cụ giám sát, hoạt động dạy thêm sẽ được đặt trong một khuôn khổ minh bạch và phù hợp hơn.