Tiêu chuẩn phân loại và định hướng cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp

1. Phân định tỷ lệ nắm giữ vốn dựa trên tầm quan trọng chiến lược

Việc Nhà nước duy trì tỷ lệ sở hữu tại các doanh nghiệp không còn được áp dụng một cách cào bằng mà phụ thuộc hoàn toàn vào mức độ thiết yếu của ngành nghề đó đối với nền kinh tế và an ninh quốc gia. Ở mức độ bảo vệ cao nhất, Nhà nước sẽ tiếp tục nắm giữ 100% vốn điều lệ tại các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ công ích thiết yếu, các lĩnh vực độc quyền tự nhiên, hạ tầng trọng điểm quốc gia (giao thông, năng lượng, thủy lợi, hạ tầng số) và các đơn vị ứng dụng công nghệ cao. Đây là những "hệ thống yết hầu" không thể giao phó hoàn toàn cho quy luật thị trường tự do.

Khi mức độ rủi ro và tính độc quyền giảm dần, tỷ lệ vốn nhà nước cũng được điều chỉnh linh hoạt để nhường dư địa cho các thành phần kinh tế khác. Chẳng hạn, với các lĩnh vực quan trọng như quản lý khai thác cảng hàng không, cảng biển đặc biệt, ngân hàng - tài chính hay khai khoáng quy mô lớn, Nhà nước chỉ cần duy trì tỷ lệ chi phối từ 65% trở lên. Thậm chí, ở mức độ thấp hơn, các doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu xăng dầu chiếm thị phần lớn (trên 30%) hoặc cung cấp dịch vụ viễn thông thiết yếu chỉ cần mức nắm giữ từ trên 50% đến dưới 65% vốn điều lệ. Cấu trúc này vừa đủ để Nhà nước điều tiết các cân đối vĩ mô, bình ổn thị trường, vừa giúp doanh nghiệp dễ dàng huy động thêm dòng vốn và kinh nghiệm quản trị từ bên ngoài.

2. Cơ chế xử lý linh hoạt đối với các nhóm doanh nghiệp đặc thù

Trên thực tế, có rất nhiều doanh nghiệp không nằm trong danh mục các ngành nghề trọng điểm nêu trên nhưng vẫn đóng vai trò không thể thiếu tại các địa phương hoặc mang những giá trị không thể quy đổi đơn thuần bằng lợi nhuận tài chính. Để tránh tình trạng thoái vốn ồ ạt làm mất đi các tài sản mang tính chiến lược ngầm, cơ quan quản lý áp dụng thêm một bộ tiêu chí phụ trợ. Theo đó, Nhà nước sẽ tiếp tục duy trì tỷ lệ vốn chi phối (trên 50% vốn điều lệ) nếu doanh nghiệp đó đáp ứng được một trong các điều kiện mang tính đặc thù sau đây:

• Doanh nghiệp sản xuất xi măng nắm giữ từ 30% thị phần trở lên, trong đó có hoạt động khai thác mỏ nguyên liệu nằm tại các địa bàn trọng yếu về quốc phòng, an ninh.

• Các đơn vị có tỷ trọng doanh thu từ hoạt động cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích chiếm từ 50% trở lên trong tổng doanh thu của 03 năm liên tiếp.

• Nhóm doanh nghiệp đang gìn giữ các giá trị di sản về văn hóa, lịch sử, kiến trúc, sở hữu thương hiệu quốc gia, hoặc đang trực tiếp gánh vác các nhiệm vụ chính trị - xã hội nòng cốt của ngành, địa phương.

• Các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực vệ sinh môi trường (thu gom, xử lý rác thải), chiếu sáng công cộng và duy tu, bảo dưỡng cảnh quan cây xanh.

Đối với những doanh nghiệp thuộc nhóm này nhưng hiện tại Nhà nước đang nắm giữ dưới 50% vốn, toàn bộ quyền đại diện chủ sở hữu sẽ được chuyển giao về cho các doanh nghiệp có chức năng đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (hoặc doanh nghiệp cùng ngành nghề) để quản lý tập trung, từ đó lên phương án bổ sung vốn hoặc tái cơ cấu sao cho đạt hiệu quả cao nhất.

3. Lộ trình thoái vốn triệt để và nguyên tắc phân loại đa ngành

Nhằm tạo ra sự thanh lọc mạnh mẽ, pháp luật quy định rất rõ ràng: Đối với tất cả các doanh nghiệp không đáp ứng được cả tiêu chí ngành nghề trọng điểm lẫn nhóm tiêu chí đặc thù, định hướng chung là Nhà nước sẽ không tiếp tục nắm giữ vốn (ngoại trừ một số ít trường hợp chịu sự điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành). Quyết định này thể hiện sự kiên quyết trong việc chống đầu tư dàn trải, chủ động rút vốn khỏi những lĩnh vực mang tính thương mại thuần túy để tập trung nguồn lực ngân sách cho các nhiệm vụ vĩ mô quan trọng hơn.

Bên cạnh đó, để giải quyết bài toán phân loại đối với các tập đoàn, tổng công ty kinh doanh đa ngành nghề, tỷ lệ sở hữu của Nhà nước sẽ được định đoạt một cách khách quan dựa trên mảng hoạt động mang lại tỷ trọng doanh thu hoặc sản lượng lớn nhất trong 3 năm liên tiếp. Nếu thực tiễn thị trường có sự biến động làm thay đổi cơ cấu doanh thu cốt lõi của doanh nghiệp, cơ quan đại diện chủ sở hữu hoàn toàn có quyền trình cấp có thẩm quyền điều chỉnh lại kế hoạch cơ cấu vốn 5 năm. Sự linh hoạt này giúp quá trình tái cơ cấu không bị trói buộc bởi những số liệu cứng nhắc, đảm bảo bám sát thực tiễn và bảo toàn tối đa giá trị tài sản của Nhà nước.