Gần 39.000 doanh nghiệp TP.HCM rút lui: Rào cản ở đâu và bài toán trụ vững nào cho doanh nghiệp?

Con số gần 39.000 doanh nghiệp tại TP.HCM rời khỏi thị trường chỉ trong 7 tháng đầu năm là một lời cảnh báo nghiêm trọng. Điều đáng lo ngại nhất không phải là sự sàng lọc tự nhiên của thị trường, mà là việc nhiều đơn vị có sản phẩm tốt, có khách hàng tiềm năng nhưng vẫn phải dừng bước vì kiệt sức.

Dưới góc nhìn tài chính doanh nghiệp và pháp lý, rào cản lớn nhất không chỉ nằm ở lãi suất vay hay thị trường thu hẹp, mà đến từ chi phí tuân thủ, chi phí cơ hội và tính bất định của thủ tục hành chính.

1. Bốn "điểm nghẽn" cố hữu bóp nghẹt sức sống doanh nghiệp

Dù kinh tế TP.HCM ghi nhận đà phục hồi tích cực, nhiều doanh nghiệp vẫn đối mặt với những rào cản vận hành lớn:

• Thời gian thủ tục kéo dài và thiếu tính dự báo: Các quy định về đất đai, đầu tư, xây dựng, phòng cháy chữa cháy hay đăng ký kinh doanh bị kéo dài nhiều tháng. Việc này khiến doanh nghiệp phát sinh thêm chi phí vốn, đứt gãy dòng tiền và bỏ lỡ thời điểm vàng của thị trường.
• Tiếp cận vốn khó khăn theo cách thẩm định truyền thống: Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) hay hộ kinh doanh có dòng tiền thực tế tốt nhưng lại thiếu tài sản bảo đảm là bất động sản hoặc chưa chuẩn hóa hệ thống sổ sách kế toán. Các ngân hàng chưa thể áp dụng phổ biến cơ chế cấp tín dụng dựa trên dữ liệu dòng tiền và hóa đơn điện tử.
• Dữ liệu phân tán, doanh nghiệp phải đi lại nhiều nơi: Dù Chính phủ đẩy mạnh chuyển đổi số, sự liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý thuế, đất đai, đăng ký kinh doanh vẫn còn rào cản. Doanh nghiệp vẫn phải nộp lặp đi lặp lại những giấy tờ mà Nhà nước vốn đã có dữ liệu.
• Thiếu cơ chế tài chính linh hoạt cho Startup và công nghệ mới: Các công cụ gọi vốn quốc tế phổ biến như SAFE chưa được công nhận đầy đủ. Khung pháp lý cho các mô hình kinh doanh trên nền tảng Blockchain, thanh toán xuyên biên giới hay tài sản trí tuệ còn nhiều khoảng trống, khiến dòng vốn ngoại khó rót trực tiếp vào doanh nghiệp Việt.

2. Giải pháp ứng biến nội tại: Doanh nghiệp cần làm gì để tự cứu mình?

Trước khi chờ đợi sự thay đổi từ chính sách, bản thân doanh nghiệp cần tái cấu trúc tư duy quản trị ngay lập tức:

• Chuyển trọng tâm quản trị từ doanh thu sang dòng tiền thực: Doanh thu chỉ là con số trên sổ sách, khả năng chuyển đổi doanh thu thành tiền mặt mới quyết định sự sinh tồn. Doanh nghiệp phải tính toán được kịch bản: Nếu doanh thu sụt giảm 20 - 30%, lượng tiền dự trữ có thể duy trì bộ máy trong bao lâu?
• Thực hiện chuyển đổi số thực chiến: Tránh đầu tư các hệ thống phần mềm đắt đỏ vượt quá khả năng. Các SME nên tập trung số hóa ngay những khâu giúp giảm nhân sự và tiết kiệm thời gian trực tiếp như: kế toán, quản lý tồn kho, bán hàng và chăm sóc khách hàng.
• Chủ động tiếp cận các tiêu chuẩn xanh (ESG): ESG không còn là câu chuyện làm hình ảnh hay thương hiệu. Đây đã trở thành điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia và mở rộng đường xuất khẩu.
• Tham gia cụm liên kết ngành: Doanh nghiệp nhỏ không nên chiến đấu đơn độc. Việc liên kết cùng ngành nghề giúp tăng sức mạnh đàm phán mua nguyên vật liệu, giảm chi phí logistics và gia tăng cơ hội tiếp cận nhóm khách hàng lớn.

3. Khuyến nghị thể chế: TP.HCM cần làm gì để kiến tạo môi trường phát triển?

Thành phố cần chuyển dịch tư duy từ "hỗ trợ khi gặp khó" sang "kiến tạo môi trường để doanh nghiệp tự lớn lên":

1. Áp dụng mô hình "Một cửa - Một quyết định" thực chất: Rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ kéo dài trong các lĩnh vực đất đai, môi trường, quy hoạch. Cần ấn định rõ thời hạn giải quyết và quy trách nhiệm cá nhân nếu hồ sơ bị chậm trễ.
2. Xây dựng "Luồng xanh" và cơ chế Sandbox thu hút nguồn lực: Cho phép thử nghiệm các công cụ tài chính quốc tế (như SAFE), hỗ trợ thủ tục đưa tài sản trí tuệ, thương hiệu của các startup Việt từ nước ngoài về lại trong nước. Tận dụng Trung tâm Tài chính Quốc tế làm không gian thử nghiệm chính sách.
3. Thúc đẩy cấp tín dụng dựa trên dữ liệu: Kết nối liên thông dữ liệu thuế, hóa đơn, giao dịch thanh toán để các tổ chức tín dụng có căn cứ đánh giá rủi ro theo dòng tiền thực, giảm bớt sự phụ thuộc vào tài sản thế chấp.
4. Đảm bảo tính nhất quán trong thực thi pháp luật: Giúp doanh nghiệp dễ dàng dự báo chi phí và thời gian tuân thủ. Cùng một quy định pháp luật phải được các cơ quan hiểu và áp dụng thống nhất.

Lời kết

Sự tồn tại và lớn mạnh của doanh nghiệp là thước đo sức khỏe của cả nền kinh tế. Bài toán đặt ra cho TP.HCM không chỉ là nỗ lực gia tăng số lượng doanh nghiệp thành lập mới, mà cốt lõi là bảo vệ những "hạt giống tốt" không bị chết gạt vì rào cản hành chính. Đã đến lúc các chính sách phải chuyển mình từ văn bản trên giấy sang sự thông suốt trong thực thi, biến chi phí tuân thủ thành lợi thế cạnh tranh, để khu vực kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực bứt phá cho giai đoạn mới.