38 Nghị quyết đáng chú ý trong hoạt động xét xử năm 2026

Hệ thống Nghị quyết được hình thành qua nhiều giai đoạn

Qua quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật, các Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã tập trung giải quyết nhiều vấn đề phát sinh trong thực tiễn xét xử. Nội dung trải rộng từ thừa kế, hôn nhân và gia đình, tranh chấp dân sự, kinh doanh thương mại đến tố tụng dân sự, hình sự, án phí, chứng cứ, án lệ và các biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Danh mục được tổng hợp từ những văn bản ban hành từ năm 1990, cho thấy quá trình phát triển lâu dài của hoạt động hướng dẫn áp dụng pháp luật trong xét xử. Một số Nghị quyết có ý nghĩa tham khảo về mặt lịch sử pháp lý, trong khi những văn bản còn hiệu lực tiếp tục có giá trị thực tiễn đối với việc giải quyết vụ án, vụ việc.

Đáng chú ý, nhóm văn bản về dân sự và tố tụng từng hướng dẫn khá chi tiết các vấn đề như chứng minh và chứng cứ, thủ tục xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, án phí, lệ phí Tòa án, gửi nhận tài liệu tố tụng bằng phương tiện điện tử hay áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Những lĩnh vực được hướng dẫn có phạm vi rất rộng

Có thể thấy các Nghị quyết không chỉ tập trung vào một lĩnh vực pháp luật duy nhất mà bao phủ nhiều nhóm quan hệ pháp lý thường xuyên phát sinh tranh chấp.

Một số văn bản hướng dẫn cách giải quyết tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình; một số khác tập trung vào trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, lãi suất, phạt vi phạm hoặc xử lý nợ xấu và tài sản bảo đảm.

Ở lĩnh vực hình sự, nhiều Nghị quyết được ban hành để làm rõ việc áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự đối với từng nhóm tội phạm, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, án treo, thời hiệu thi hành bản án và các vấn đề liên quan đến hình phạt. Hệ thống này giúp hạn chế sự khác nhau trong cách hiểu và áp dụng pháp luật giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Điểm mới đáng chú ý trong năm 2026

Hai Nghị quyết mới được cập nhật trong năm 2026 có nội dung đáng quan tâm.

Nghị quyết 01/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn thực hiện thủ tục tố tụng và thủ tục hành chính tư pháp trên môi trường số tại Tòa án nhân dân. Đây là bước tiếp tục thúc đẩy việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động tố tụng, phù hợp với xu hướng số hóa hoạt động của Tòa án. Nghị quyết được ban hành ngày 15/01/2026 và có hiệu lực từ ngày 01/03/2026.

Nghị quyết 02/2026/NQ-HĐTP tập trung hướng dẫn áp dụng một số quy định của Luật Phục hồi, phá sản. Văn bản được ban hành ngày 17/04/2026 và có hiệu lực từ ngày 01/06/2026, bổ sung cơ sở hướng dẫn để xử lý các vấn đề phát sinh trong lĩnh vực phục hồi và phá sản theo quy định pháp luật mới.

Hai văn bản này cho thấy hoạt động hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán đang tiếp tục được cập nhật để đáp ứng những yêu cầu mới từ thực tiễn xét xử, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi số và hoàn thiện pháp luật về phục hồi, phá sản.

Không nên áp dụng máy móc toàn bộ danh mục

Một điểm đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu danh sách các Nghị quyết là không đồng nhất việc được liệt kê trong danh mục với việc văn bản vẫn còn hiệu lực và có thể áp dụng trực tiếp.

Các Nghị quyết được ban hành trong những thời kỳ pháp luật khác nhau. Khi Bộ luật, Luật hoặc các văn bản quy phạm pháp luật làm căn cứ thay đổi, một số nội dung hướng dẫn trước đây có thể đã hết hiệu lực, bị thay thế, sửa đổi hoặc không còn phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành. Danh mục tổng hợp cũng lưu ý rằng một số Nghị quyết chỉ nên được sử dụng để tham khảo do đã hết hiệu lực hoặc không còn phù hợp với thời điểm hiện tại.

Vì vậy, khi sử dụng một Nghị quyết để nghiên cứu hoặc tham chiếu trong hồ sơ vụ án, cần kiểm tra đồng thời tình trạng hiệu lực, văn bản pháp luật được hướng dẫn và các văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan.

Một số lưu ý khi tra cứu và áp dụng

• Kiểm tra hiệu lực: Không nên dựa vào năm ban hành để kết luận một Nghị quyết còn được áp dụng.
• Đối chiếu luật hiện hành: Cần xem quy định gốc được hướng dẫn có còn hiệu lực hay đã được thay thế.
• Xem xét văn bản sửa đổi, bổ sung: Một số Nghị quyết đã được sửa đổi bởi các Nghị quyết ban hành sau đó.
• Phân biệt giá trị hướng dẫn và giá trị tham khảo: Không phải mọi tài liệu liên quan đến giải đáp vướng mắc đều có cùng giá trị pháp lý.

Ý nghĩa đối với người làm công tác pháp lý

Việc hệ thống hóa các Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán có ý nghĩa lớn đối với luật sư, thẩm phán, kiểm sát viên, người làm công tác pháp chế và các cá nhân, tổ chức đang có vụ việc cần giải quyết tại Tòa án.

Đặc biệt, trong những tranh chấp mà quy định pháp luật có thể phát sinh nhiều cách hiểu, việc nghiên cứu các văn bản hướng dẫn giúp nhận diện rõ hơn cách tiếp cận pháp lý, căn cứ áp dụng và định hướng giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, việc tra cứu cần đặt trong mối liên hệ với pháp luật đang có hiệu lực tại thời điểm giải quyết vụ án.

Bên cạnh đó, việc cập nhật các Nghị quyết mới trong năm 2026 cũng giúp người nghiên cứu pháp luật nhận diện những thay đổi quan trọng trong hoạt động xét xử, từ thủ tục tố tụng trên môi trường số đến các quy định liên quan đến phục hồi, phá sản.

Cập nhật danh mục cần đi kèm kiểm tra hiệu lực

Thay vì chỉ lưu giữ một danh sách Nghị quyết theo thời gian ban hành, người sử dụng nên xây dựng cách tra cứu theo từng lĩnh vực và thường xuyên kiểm tra tình trạng hiệu lực của từng văn bản. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng bởi cùng một vấn đề pháp lý có thể đã được điều chỉnh bởi luật mới, nghị quyết mới hoặc văn bản sửa đổi, bổ sung.

Theo danh mục cập nhật năm 2026, hệ thống Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán tiếp tục phản ánh quá trình hoàn thiện cơ chế áp dụng pháp luật trong xét xử. Việc khai thác đúng và có chọn lọc các văn bản này sẽ giúp nâng cao tính thống nhất trong nghiên cứu, tư vấn và giải quyết các vấn đề pháp lý thực tiễn.