Hải quan rà soát kiểm tra chuyên ngành doanh nghiệp

HỎA TỐC 20227/CHQ-KT: ĐIỂM ĐÁNG CHÚ Ý ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP

Hỏa Tốc Thông báo 20227/CHQ-KT thực hiện kiểm tra chuyên ngành về vi phạm hải quan đối với doanh nghiệp

Ngày 12/8/2026, Cục Hải quan ban hành Thông báo số 20227/CHQ-KT theo chế độ Hỏa Tốc nhằm tổ chức triển khai Thông tư số 104/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính. Thông tư này quy định về phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra chuyên ngành trong một số lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Bộ Tài chính và có hiệu lực từ ngày 17/7/2026.

Điểm đáng chú ý không nằm ở việc mở rộng kiểm tra một cách đại trà, mà ở yêu cầu xác định chính xác trường hợp nào thuộc phạm vi kiểm tra chuyên ngành và trường hợp nào phải áp dụng cơ chế kiểm tra khác. Cách tiếp cận này cho thấy cơ quan quản lý đang hướng tới việc phân định rõ ranh giới giữa kiểm tra chuyên ngành, kiểm tra hải quan và kiểm tra sau thông quan.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu, sự thay đổi này có ý nghĩa thực tế. Khi cơ quan hải quan rà soát lại kế hoạch kiểm tra, doanh nghiệp cần đặc biệt quan tâm đến hồ sơ, dữ liệu giao dịch và việc tuân thủ pháp luật trong toàn bộ chuỗi xuất nhập khẩu thay vì chỉ tập trung vào thời điểm làm thủ tục thông quan.

VÌ SAO PHẢI RÀ SOÁT LẠI KẾ HOẠCH KIỂM TRA?

Cục Hải quan yêu cầu các đơn vị xem xét lại phạm vi kiểm tra được xác định tại Quyết định số 688/QĐ-CHQ ngày 5/5/2026. Việc rà soát được thực hiện trên cơ sở hướng dẫn của Vụ Pháp chế Bộ Tài chính tại Công văn số 3825/PC-PCT ngày 7/8/2026.

Mục tiêu là xác định các trường hợp trong kế hoạch kiểm tra chuyên ngành năm 2026 có thực sự thuộc nội dung kiểm tra được quy định tại khoản 2 Điều 5 Thông tư số 104/2026/TT-BTC hay không.

Đây là vấn đề quan trọng bởi không phải mọi dấu hiệu bất thường trong hoạt động xuất nhập khẩu đều mặc nhiên được xử lý bằng kiểm tra chuyên ngành. Nếu pháp luật hải quan hoặc pháp luật quản lý thuế đã có cơ chế kiểm tra riêng thì hoạt động đó phải được thực hiện theo quy định tương ứng.

Nói cách khác, Thông báo 20227/CHQ-KT hướng tới việc đúng đối tượng, đúng phạm vi và đúng thẩm quyền, qua đó hạn chế khả năng một nội dung bị kiểm tra nhiều lần dưới các cơ chế khác nhau.

TRƯỜNG HỢP NÀO CÓ THỂ BỊ KIỂM TRA CHUYÊN NGÀNH?

Theo khoản 2 Điều 5 Thông tư số 104/2026/TT-BTC, kiểm tra chuyên ngành trong lĩnh vực hải quan tập trung vào việc kiểm tra chấp hành pháp luật hải quan theo Nghị định số 217/2025/NĐ-CP đối với trường hợp có dấu hiệu vi phạm nhưng nằm ngoài phạm vi kiểm tra sau thông quan theo Luật Hải quan.

Quy định này tạo ra một nguyên tắc đáng chú ý: kiểm tra chuyên ngành không phải là cơ chế thay thế cho kiểm tra sau thông quan hoặc kiểm tra thuế.

Nếu một nội dung đã có quy định kiểm tra cụ thể trong pháp luật về hải quan hoặc pháp luật về quản lý thuế, cơ quan có thẩm quyền tiếp tục thực hiện theo cơ chế pháp lý tương ứng. Điều này giúp giảm sự chồng chéo và làm rõ trách nhiệm của từng đơn vị trong quá trình kiểm tra.

Về thẩm quyền, Cục trưởng Cục Hải quan có trách nhiệm ban hành kế hoạch kiểm tra chuyên đề theo quy định; trong khi Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực thực hiện kiểm tra trong phạm vi địa bàn được giao và theo kế hoạch đã được phê duyệt.

DOANH NGHIỆP CẦN LƯU Ý GÌ?

Việc rà soát kế hoạch kiểm tra không đồng nghĩa với việc mọi doanh nghiệp đều sẽ bị kiểm tra. Tuy nhiên, những doanh nghiệp hoạt động xuất nhập khẩu cần nhìn nhận đây là thời điểm thích hợp để đánh giá lại mức độ tuân thủ của mình.

Một số nội dung doanh nghiệp nên chủ động kiểm tra gồm:

• Tính chính xác của hồ sơ, chứng từ và dữ liệu khai báo hải quan;
• Sự thống nhất giữa hàng hóa thực tế, hồ sơ thương mại, sổ sách kế toán và thông tin đã khai báo;
• Việc sử dụng hàng hóa miễn thuế, không chịu thuế hoặc hưởng chính sách quản lý đặc thù có đúng mục đích;
• Việc xác định mã hàng, trị giá, lượng hàng và các thông tin có ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế;
• Hồ sơ liên quan đến gia công, sản xuất xuất khẩu, doanh nghiệp chế xuất và hàng hóa tái xuất.

Đặc biệt, doanh nghiệp không nên chờ đến khi nhận quyết định kiểm tra mới rà soát hồ sơ. Trong bối cảnh cơ quan hải quan tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu và phân tích rủi ro, việc duy trì hồ sơ nhất quán ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp giảm đáng kể nguy cơ phát sinh tranh chấp hoặc phải giải trình kéo dài.

DẤU HIỆU VI PHẠM VÀ RỦI RO TRỐN THUẾ CẦN ĐƯỢC QUAN TÂM

Một nội dung liên quan trực tiếp đến hoạt động kiểm tra là nhận diện hành vi trốn thuế trong lĩnh vực hải quan. Theo quy định được dẫn chiếu tại Nghị định số 169/2026/NĐ-CP, nhóm hành vi này có thể liên quan đến việc sử dụng chứng từ không hợp pháp, khai sai mã hàng hoặc thuế suất trong những trường hợp đã được cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn, khai sai thực tế hàng hóa, sử dụng hàng miễn thuế không đúng mục đích hoặc cấu kết với bên gửi hàng nhằm giảm nghĩa vụ thuế.

Đáng chú ý, rủi ro không chỉ xuất hiện ở khâu khai tờ khai. Một doanh nghiệp có thể phát sinh vấn đề từ việc quản lý nguyên liệu, vật tư, hàng hóa miễn thuế, hàng hóa thuộc khu phi thuế quan hoặc việc theo dõi số liệu kế toán phục vụ xác định nghĩa vụ thuế.

Do đó, kiểm soát tuân thủ hải quan cần được thực hiện xuyên suốt từ lúc ký hợp đồng, chuẩn bị chứng từ, khai báo, thông quan cho đến khi hàng hóa được sử dụng, sản xuất, tái xuất hoặc quyết toán theo từng loại hình.

RÀ SOÁT NỘI BỘ LÀ CÁCH GIẢM RỦI RO HIỆU QUẢ

Thông báo 20227/CHQ-KT yêu cầu các đơn vị tổng hợp thông tin về từng doanh nghiệp trong Kế hoạch kiểm tra chuyên ngành năm 2026, bao gồm quyết định kiểm tra sau thông quan gần nhất, thời gian từ lần kiểm tra gần nhất, dấu hiệu vi phạm nếu có và việc doanh nghiệp có thuộc phạm vi điều chỉnh của Thông tư 104/2026/TT-BTC hay không. Kết quả phải được báo cáo về Cục Hải quan trước ngày 31/8/2026 để xem xét điều chỉnh kế hoạch kiểm tra.

Điều này cho thấy cơ quan hải quan đang chuyển mạnh sang cách thức quản lý có phân loại, trong đó thông tin lịch sử tuân thủ và dấu hiệu rủi ro của từng doanh nghiệp có thể trở thành cơ sở quan trọng để xác định phạm vi kiểm tra.

Với doanh nghiệp, bài toán không chỉ là “có bị kiểm tra hay không” mà quan trọng hơn là nếu được kiểm tra thì doanh nghiệp có đủ khả năng chứng minh tính hợp pháp, chính xác và nhất quán của hoạt động xuất nhập khẩu hay không.

Một hệ thống quản trị hải quan nội bộ tốt cần bảo đảm dữ liệu giữa bộ phận xuất nhập khẩu, kế toán, kho, mua hàng và pháp chế được liên kết. Những sai lệch tưởng như nhỏ giữa chứng từ thương mại và dữ liệu khai báo cũng có thể trở thành vấn đề nếu ảnh hưởng đến mã hàng, trị giá, lượng hàng hoặc nghĩa vụ thuế.

TĂNG TUÂN THỦ ĐỂ HẠN CHẾ TÁC ĐỘNG KHI BỊ KIỂM TRA

Thông báo mới của Cục Hải quan có thể được nhìn nhận như một bước tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm tra chuyên ngành theo hướng phân định rõ chức năng và tránh chồng chéo. Đối với cơ quan quản lý, đây là cơ sở để điều chỉnh kế hoạch kiểm tra năm 2026 phù hợp với quy định mới. Đối với doanh nghiệp, đây lại là lời nhắc về yêu cầu nâng cao chất lượng quản trị tuân thủ.

Doanh nghiệp nên chủ động rà soát các giao dịch xuất nhập khẩu có giá trị lớn, loại hình có nhiều yêu cầu quản lý đặc thù và những hồ sơ từng phát sinh sai sót. Đồng thời, cần lưu trữ đầy đủ tài liệu chứng minh nguồn gốc, mục đích sử dụng và quá trình xử lý hàng hóa để có thể giải trình khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Về dài hạn, việc tuân thủ tốt không chỉ giúp doanh nghiệp hạn chế nguy cơ bị xử lý vi phạm mà còn góp phần xây dựng lịch sử hoạt động minh bạch, giảm chi phí phát sinh từ việc giải trình và hạn chế gián đoạn chuỗi cung ứng.

Có thể thấy, Thông báo 20227/CHQ-KT không đơn thuần là một yêu cầu hành chính đối với các đơn vị hải quan. Văn bản này phản ánh xu hướng quản lý ngày càng chú trọng đến phân loại rủi ro, xác định đúng phạm vi kiểm tra và sử dụng dữ liệu tuân thủ để nâng cao hiệu quả quản lý. Trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng phức tạp, doanh nghiệp càng chủ động kiểm soát hồ sơ và nghĩa vụ hải quan thì càng có lợi thế trong việc giảm thiểu rủi ro pháp lý và bảo đảm hoạt động kinh doanh ổn định.