Đề xuất thu hẹp án tử hình đối với 6 tội danh

Thu hẹp phạm vi tử hình, tiếp cận chính sách hình sự theo hướng tiến bộ

Sáng 20/8, trong chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội nghe trình bày Tờ trình của Chính phủ và báo cáo thẩm tra về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Theo nội dung được trình, một trong những điểm đáng chú ý của lần sửa đổi này là điều chỉnh chính sách hình phạt theo hướng giảm dần phạm vi áp dụng án tử hình. Dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình khỏi 6 tội danh, qua đó chỉ còn duy trì mức hình phạt cao nhất này đối với 4 tội gồm phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố và sản xuất trái phép chất ma túy.

Đây không chỉ là sự thay đổi về kỹ thuật lập pháp mà còn phản ánh định hướng điều chỉnh chính sách hình sự trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền, tăng cường bảo vệ quyền con người và mở rộng hợp tác tư pháp quốc tế.

Việc thu hẹp phạm vi tử hình cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hệ thống hình phạt thay thế. Mục tiêu không đơn thuần là giảm số trường hợp có thể bị tuyên án tử hình, mà phải bảo đảm những hình phạt còn lại đủ sức răn đe, phòng ngừa tội phạm và bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.

Dự thảo Bộ luật Hình sự được sửa đổi trên nhiều phương diện

Dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) không chỉ tập trung vào chính sách hình phạt mà còn hướng tới việc cập nhật toàn diện các quy định về tội phạm và trách nhiệm hình sự.

Một điểm mới là dự thảo bổ sung nhóm quy định liên quan đến tội phạm có tổ chức, trong đó có hành vi thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức. Cách tiếp cận này nhằm tạo cơ sở pháp lý để nhận diện và xử lý sớm những cấu trúc tội phạm có tính liên kết, phân công và hoạt động có tổ chức.

Đây cũng là bước tiếp tục nội luật hóa các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia, nhất là trong đấu tranh với tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.

Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung 9 tội danh mới, tập trung vào những lĩnh vực đang xuất hiện nhiều dạng hành vi nguy hiểm mới như kinh tế, công nghệ cao, an ninh mạng, môi trường, an toàn công cộng và phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Việc bổ sung các quy định này cho thấy pháp luật hình sự đang phải thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội và sự phát triển của công nghệ. Nhiều hành vi trước đây chưa xuất hiện hoặc chưa gây ra mức độ nguy hiểm đáng kể nay có thể tạo ra hậu quả lớn, thậm chí vượt qua phạm vi một địa phương hoặc quốc gia.

Bảo đảm không hình sự hóa mọi vi phạm

Một trong những vấn đề được cơ quan thẩm tra đặc biệt lưu ý là phải xác định rõ ranh giới giữa tội phạm và vi phạm hành chính.

Trong quá trình bổ sung các tội danh mới, nếu quy định về cấu thành tội phạm không đủ rõ, nguy cơ chồng lấn giữa xử lý hình sự và xử phạt hành chính có thể phát sinh. Điều này không chỉ gây khó khăn cho cơ quan tiến hành tố tụng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là mỗi hành vi bị hình sự hóa phải được xác định dựa trên mức độ nguy hiểm cho xã hội, hậu quả, lỗi của chủ thể và các điều kiện chịu trách nhiệm hình sự. Đồng thời, quy định trong Bộ luật Hình sự phải được đặt trong mối quan hệ thống nhất với pháp luật chuyên ngành.

Đây cũng là lý do cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát kỹ các quy định mới trước khi đưa vào Bộ luật, nhất là những lĩnh vực có tốc độ thay đổi nhanh như công nghệ, dữ liệu, mạng viễn thông, trí tuệ nhân tạo và kinh tế số.

Chính sách khoan hồng cần được thiết kế chặt chẽ

Một nội dung khác nhận được sự quan tâm là đề xuất bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự đối với một số hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng được thực hiện vì mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, không nhằm tham nhũng và mang lại hiệu quả cho địa phương, đất nước.

Về nguyên tắc, chính sách này có thể tạo thêm không gian pháp lý cho những quyết định quản lý, điều hành mang tính phát triển, đặc biệt trong những trường hợp người thực hiện không có động cơ vụ lợi và kết quả thực tế đem lại lợi ích chung.

Tuy nhiên, đây cũng là nhóm quy định có nguy cơ bị vận dụng sai nếu điều kiện áp dụng không được xác định cụ thể.

Việc phân biệt giữa một quyết định có sai sót nhưng vì lợi ích chung với hành vi cố ý vi phạm pháp luật để trục lợi cần được đặt ra bằng những tiêu chí rõ ràng. Nếu phạm vi áp dụng quá rộng, chính sách khoan hồng có thể vô tình trở thành cơ chế hợp thức hóa sai phạm.

Do đó, cơ quan thẩm tra đề nghị không áp dụng chính sách này một cách đại trà đối với toàn bộ các tội phạm thuộc nhóm tội phạm về chức vụ. Thay vào đó, cần xác định cụ thể những tội danh, trường hợp và điều kiện có thể được hưởng chính sách đặc biệt.

Điều chỉnh mức phạt tiền để phù hợp thực tế kinh tế

Dự thảo cũng đặt vấn đề điều chỉnh mức phạt tiền và các ngưỡng định lượng trong cấu thành tội phạm, theo hướng cơ bản nâng lên gấp đôi.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tiễn bởi các mức tiền được quy định trong luật hình sự không thể tách rời sự biến động của giá cả, tiền lương, thu nhập và quy mô nền kinh tế.

Nếu ngưỡng định lượng không được cập nhật trong thời gian dài, những hành vi có mức độ nguy hiểm tương đối thấp có thể bị đặt vào cùng khung xử lý với những hành vi gây thiệt hại nghiêm trọng hơn. Ngược lại, việc nâng mức định lượng quá cao cũng có thể tạo khoảng trống trong xử lý tội phạm.

Vì vậy, việc sửa đổi lần này cần hướng tới sự cân bằng giữa yêu cầu răn đe và nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự, bảo đảm hình phạt tương xứng với tính chất, mức độ của hành vi.

Xuất hiện đề xuất hình sự hóa một số hành vi mới

Trong quá trình thẩm tra, một số ý kiến đề nghị nghiên cứu bổ sung hoặc xây dựng tội danh riêng đối với những hành vi đang gây tác động đáng kể đến trật tự quản lý và đời sống xã hội.

Đáng chú ý là các hành vi liên quan đến việc điều khiển tàu bay không người lái hoặc phương tiện bay khác trái quy định; các vi phạm trong thi, kiểm tra, đánh giá, tuyển sinh và đào tạo trong lĩnh vực giáo dục.

Đây là những đề xuất cho thấy chính sách hình sự đang phải phản ứng trước những vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn.

Tuy nhiên, không phải mọi hành vi vi phạm pháp luật đều cần được xử lý bằng biện pháp hình sự. Việc hình sự hóa chỉ nên được cân nhắc khi các chế tài khác không còn đủ khả năng phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý hành vi nguy hiểm cho xã hội.

Yêu cầu lớn nhất là tính thống nhất và khả thi

Bộ luật Hình sự là một trong những đạo luật nền tảng của hệ thống pháp luật. Mỗi thay đổi trong chính sách hình sự đều có thể tạo ra tác động dây chuyền tới hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án cũng như hoạt động quản lý nhà nước và đời sống kinh tế - xã hội.

Vì vậy, việc sửa đổi không chỉ dừng ở việc bổ sung hoặc loại bỏ một số điều khoản. Quan trọng hơn là phải xây dựng được một hệ thống quy định có tính liên kết, rõ ràng và có khả năng áp dụng thống nhất trên thực tế.

Đối với chính sách giảm án tử hình, điều này càng có ý nghĩa. Khi phạm vi áp dụng hình phạt cao nhất được thu hẹp, hệ thống pháp luật cần đồng thời hoàn thiện các hình phạt thay thế, bảo đảm nguyên tắc nghiêm minh nhưng vẫn phù hợp với định hướng nhân đạo và bảo vệ quyền con người.

Với các tội danh mới, yêu cầu về tính minh bạch của cấu thành tội phạm cũng cần được đặt lên hàng đầu để tránh tình trạng cùng một hành vi nhưng có thể được nhìn nhận khác nhau giữa các cơ quan thực thi pháp luật.

Nhìn tổng thể, dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đang được đặt trong bài toán cân bằng giữa ba yêu cầu: tăng hiệu quả phòng, chống tội phạm, bảo đảm quyền con người và đáp ứng những thay đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội.

Việc Quốc hội tiếp tục thảo luận, rà soát kỹ các chính sách trước khi thông qua vì vậy có ý nghĩa quan trọng, nhằm bảo đảm Bộ luật sau khi sửa đổi không chỉ phù hợp với định hướng cải cách tư pháp mà còn có tính ổn định, khả thi và đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong giai đoạn phát triển mới.