Sửa Luật Đất đai: Đề xuất mới về thu hồi, bồi thường

1. Định hướng sửa Luật Đất đai theo 7 nhóm chính sách

Chính phủ đang đề xuất sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 nhằm xử lý những vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đất đai.

Các chính sách được xây dựng theo 7 nhóm lớn, tập trung vào quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất; giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất; thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; tài chính và giá đất; quyền, nghĩa vụ của người sử dụng đất; cải cách thủ tục, chuyển đổi số và phân cấp; kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.

Điểm đáng chú ý là các nhóm chính sách không được xây dựng độc lập mà có xu hướng liên kết với nhau. Việc đổi mới quy hoạch phải gắn với cơ chế giao đất; cơ chế thu hồi đất phải đi cùng chính sách bồi thường, tái định cư; còn việc xác định giá đất cần dựa trên hệ thống dữ liệu minh bạch và có khả năng kiểm chứng.

2. Chính sách thu hồi đất chuyển trọng tâm sang ổn định cuộc sống

Một trong những nội dung có tác động trực tiếp nhất đến người sử dụng đất là định hướng sửa đổi cơ chế thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.

Thay vì chỉ tập trung vào việc xác định giá trị tài sản bị mất, chính sách mới hướng đến mục tiêu bảo đảm người dân có điều kiện ổn định cuộc sống sau khi bị thu hồi đất.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt đối với người bị thu hồi đất ở. Trong nhiều trường hợp, giá trị của một thửa đất không chỉ nằm ở quyền sử dụng đất mà còn gắn với nơi ở, công việc, sinh kế và điều kiện tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của gia đình.

Do đó, việc ưu tiên bố trí đất ở hoặc nhà ở tại chỗ cho người có đất ở bị thu hồi có thể giúp giảm những xáo trộn sau khi thực hiện dự án. Chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư vì vậy cần được xem xét trên tổng thể, thay vì chỉ giải quyết bằng một khoản tiền bồi thường.

3. Đề xuất cho phép thu hồi đất trong một số trường hợp trước khi hoàn tất tái định cư

Một vấn đề đáng chú ý trong dự thảo là không quy định theo hướng mọi trường hợp đều bắt buộc phải hoàn thành bố trí tái định cư trước khi Nhà nước thực hiện thu hồi đất.

Nếu được quy định theo hướng này, cơ chế thu hồi đất có thể linh hoạt hơn trong những dự án thực sự cần thiết hoặc cấp bách. Tuy nhiên, đây cũng là vấn đề cần được kiểm soát chặt chẽ.

Bởi lẽ, khi người dân chưa có nơi ở mới mà đất đã bị thu hồi, nguy cơ ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ là rất lớn. Vì vậy, nếu cho phép thực hiện thu hồi trước khi hoàn tất bố trí tái định cư, pháp luật cần đồng thời thiết lập điều kiện, tiêu chí và cơ chế bảo đảm cụ thể.

Đây cũng là nội dung được cơ quan thẩm tra lưu ý, bởi việc mở rộng trường hợp thu hồi đất nếu thiếu tiêu chí rõ ràng có thể tạo ra khoảng trống trong kiểm soát quyền lực và làm phát sinh tranh chấp.

4. Siết tiêu chí thu hồi đất vì lợi ích quốc gia, công cộng

Dự thảo tiếp tục hoàn thiện các trường hợp Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Tuy nhiên, không phải mọi dự án đầu tư đều mặc nhiên phải áp dụng cơ chế thu hồi đất. Việc xác định dự án nào thuộc diện Nhà nước thu hồi đất cần dựa trên các tiêu chí rõ ràng về tính cần thiết, lợi ích công cộng và mức độ đóng góp đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Nếu phạm vi thu hồi được mở rộng nhưng thiếu giới hạn cụ thể, có thể phát sinh nguy cơ sử dụng cơ chế hành chính để giải quyết những quan hệ vốn có thể được thực hiện thông qua thỏa thuận giữa các bên.

Vì vậy, hoàn thiện tiêu chí thu hồi đất không chỉ giúp bảo vệ quyền của người sử dụng đất mà còn góp phần tạo môi trường đầu tư minh bạch, hạn chế khiếu kiện và tranh chấp kéo dài.

5. Giá đất được định hướng dựa nhiều hơn vào dữ liệu

Một hướng cải cách quan trọng khác là đổi mới cơ chế tài chính và xác định giá đất.

Theo định hướng sửa đổi, giá đất do Nhà nước quyết định cần dựa trên dữ liệu và phương pháp khoa học, đồng thời tăng tính công khai, minh bạch. Hệ thống dữ liệu đất đai cũng được định hướng kết nối với các nguồn thông tin liên quan để nâng cao chất lượng quản lý.

Điều này có thể giúp hạn chế tình trạng thông tin về giá đất bị phân tán hoặc thiếu thống nhất giữa các cơ quan, từ đó hỗ trợ việc xác định nghĩa vụ tài chính và các khoản bồi thường có liên quan.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa cơ chế xác định giá đất và cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Đây là những vấn đề có mối liên hệ nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Nếu không phân định rõ, quá trình áp dụng có thể tiếp tục phát sinh cách hiểu khác nhau.

6. Đẩy mạnh phân cấp và số hóa quản lý đất đai

Dự thảo cũng đặt trọng tâm vào cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số và phân cấp, phân quyền trong quản lý đất đai.

Việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia có thể tạo nền tảng để giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy, rút ngắn quá trình xác minh thông tin và nâng cao khả năng kiểm soát biến động đất đai.

Song song với phân cấp, trách nhiệm của từng cơ quan cũng cần được xác định rõ. Phân quyền chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm cơ chế kiểm tra, giám sát và khả năng truy trách nhiệm đối với quyết định được ban hành.

7. Sửa Luật Đất đai cần cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp

Có thể thấy, định hướng sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 đang tập trung vào ba mục tiêu lớn: khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai, bảo đảm quyền lợi của người sử dụng đất và tạo điều kiện cho các dự án phát triển được triển khai thuận lợi.

Trong đó, chính sách thu hồi đất và tái định cư là nội dung cần đặc biệt thận trọng. Một cơ chế hiệu quả không chỉ giúp dự án có mặt bằng để triển khai mà còn phải bảo đảm người dân sau khi bị thu hồi đất không rơi vào tình trạng mất nơi ở, giảm sinh kế hoặc gặp khó khăn trong việc ổn định cuộc sống.

Đồng thời, việc mở rộng các trường hợp thu hồi đất cần được đặt trong giới hạn rõ ràng, còn cơ chế giá đất phải dựa trên dữ liệu đủ tin cậy và minh bạch.

Nếu các chính sách này được hoàn thiện đồng bộ, sửa đổi Luật Đất đai có thể tạo bước chuyển từ quản lý đất đai nặng về thủ tục sang quản trị dựa trên dữ liệu, trách nhiệm và hiệu quả sử dụng đất. Đây cũng là cơ sở quan trọng để giảm tranh chấp, hạn chế khiếu kiện và khai thác tốt hơn nguồn lực đất đai trong thời gian tới.