Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia: Hơn 808.000 tỷ đồng

1. Tích hợp để giảm phân tán nguồn lực

Chính phủ đề xuất tổ chức lại 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể về phát triển văn hóa, xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi trong giai đoạn 2026–2035.

Điểm đáng chú ý là việc tích hợp không được thực hiện theo cách gộp cơ học các chương trình hiện có. Các mục tiêu, phạm vi, nhóm đối tượng thụ hưởng, thời gian thực hiện và những cơ chế đặc thù đã được Quốc hội quyết định cơ bản được giữ lại.

Thay đổi chủ yếu nằm ở phương thức tổ chức và quản lý. Những nhiệm vụ có nội dung tương đồng sẽ được sắp xếp lại để hạn chế tình trạng nhiều chương trình cùng đầu tư vào một lĩnh vực hoặc một địa bàn nhưng thiếu sự phối hợp.

Cách tiếp cận này có thể giúp giảm số lượng đầu mối, hạn chế tầng nấc trung gian và tạo điều kiện để nguồn lực được tập trung vào những vấn đề thực sự cần ưu tiên.

2. Bảy nhóm nhiệm vụ bao quát nhiều lĩnh vực

Chương trình sau khi tích hợp được triển khai theo các nhóm nhiệm vụ lớn, bao phủ từ phát triển hạ tầng đến nâng cao chất lượng đời sống người dân.

Các nội dung trọng tâm gồm phát triển hạ tầng và bảo vệ môi trường; phát triển kinh tế nông thôn, sinh kế và việc làm; giáo dục và đào tạo; y tế và dân số; phát triển văn hóa; chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; cùng với xây dựng cơ sở dữ liệu, chuyển đổi số, kiểm tra, đánh giá và truyền thông.

Việc gom các nhiệm vụ vào một chương trình tổng thể giúp hạn chế sự chia cắt trong triển khai chính sách. Chẳng hạn, một địa phương khó khăn không chỉ cần đầu tư đường giao thông mà còn cần đồng thời giải quyết việc làm, giáo dục, y tế và sinh kế.

Do đó, hiệu quả của chương trình không nên chỉ được đánh giá thông qua số lượng công trình hoàn thành mà cần xem xét mức độ cải thiện thực tế về điều kiện sống và khả năng phát triển lâu dài của cộng đồng thụ hưởng.

3. Tổng nguồn lực dự kiến hơn 808.000 tỷ đồng

Theo nội dung được trình, tổng nguồn lực dành cho 4 chương trình là 808.558 tỷ đồng.

Trong đó, ngân sách Trung ương dự kiến bố trí 345.000 tỷ đồng; ngân sách địa phương là 395.392 tỷ đồng; phần còn lại đến từ các nguồn vốn khác.

Với quy mô nguồn lực lớn, vấn đề quan trọng không chỉ là xác định tổng vốn mà còn phải bảo đảm tiền được phân bổ đúng nơi, đúng đối tượng và đúng mục tiêu.

Việc phân bổ vốn trung hạn được định hướng dựa trên nhiều tiêu chí như mức độ khó khăn của địa bàn, dân số, khả năng cân đối ngân sách, tỷ lệ hộ nghèo và tỷ lệ hộ đồng bào dân tộc thiểu số.

Cách phân bổ này nhằm tránh tình trạng chia đều nguồn lực giữa các địa phương, trong khi nhu cầu phát triển và mức độ khó khăn thực tế có sự khác biệt đáng kể.

4. Chuyển từ “giải ngân bao nhiêu” sang “tạo ra kết quả gì”

Một trong những thay đổi đáng chú ý là phương thức quản lý chương trình được chuyển từ chú trọng đầu vào và thủ tục sang đánh giá theo kết quả đầu ra.

Theo hướng này, việc một địa phương giải ngân nhanh không còn là tiêu chí duy nhất để đánh giá hiệu quả. Quan trọng hơn là khoản vốn đã tạo ra công trình, dịch vụ, việc làm hoặc lợi ích cụ thể nào cho người dân.

Nguồn lực sẽ được theo dõi thông qua hệ thống dữ liệu dùng chung, bao gồm thông tin về mục tiêu, dự án, tiến độ thực hiện, giải ngân, quyết toán, đối tượng thụ hưởng và sản phẩm đầu ra.

Khi kết quả thực hiện được sử dụng làm căn cứ phân bổ hoặc điều chuyển vốn, các địa phương sẽ có thêm động lực nâng cao chất lượng triển khai thay vì chỉ tập trung hoàn thành thủ tục và giải ngân.

Đặc biệt, cơ chế cho phép điều chuyển nguồn lực từ nhiệm vụ chậm triển khai sang nhiệm vụ có khả năng thực hiện tốt hơn có thể góp phần hạn chế tình trạng vốn bị “nằm chờ” trong khi nhiều nhu cầu cấp thiết chưa được đáp ứng.

5. Tăng quyền cho địa phương nhưng phải gắn với trách nhiệm

Dự kiến chương trình sẽ tiếp tục đẩy mạnh phân cấp cho chính quyền địa phương. Các bộ, ngành Trung ương tập trung vào việc xây dựng chính sách, tiêu chí, mục tiêu chuyên ngành và kiểm tra, đánh giá kết quả thay vì trực tiếp tham gia quá sâu vào quá trình phân bổ và quyết toán.

Phân cấp mạnh có thể giúp địa phương chủ động lựa chọn cách thức triển khai phù hợp với điều kiện thực tế. Một mô hình hiệu quả tại khu vực miền núi có thể không hoàn toàn phù hợp với vùng nông thôn đồng bằng hoặc địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khác biệt.

Tuy nhiên, trao quyền phải đi cùng cơ chế kiểm soát. Khi địa phương được chủ động hơn trong sử dụng nguồn lực, trách nhiệm giải trình về tiến độ, chất lượng công trình, hiệu quả đầu tư và kết quả đối với người dân cũng phải được xác định rõ.

6. Không để việc tích hợp làm giảm quyền lợi của người dân

Việc hợp nhất chương trình có thể tạo ra bộ máy quản lý gọn hơn, nhưng yêu cầu quan trọng là không được biến việc “tinh gọn” thành cắt giảm nguồn lực dành cho các nhóm yếu thế.

Cơ quan thẩm tra lưu ý việc tích hợp phải bảo đảm không làm giảm nguồn lực cho các chính sách hỗ trợ trực tiếp, phát triển sinh kế, sản xuất, giáo dục, y tế, văn hóa, đào tạo nghề và chính sách dân tộc.

Đặc biệt, nguồn vốn đối ứng của địa phương cần được tính toán dựa trên khả năng cân đối ngân sách. Nếu yêu cầu đối ứng quá cao, những địa phương đang gặp khó khăn về tài chính có thể bị hạn chế khả năng tiếp cận nguồn vốn Trung ương.

Vì vậy, cơ chế phân bổ cần tạo ra sự cân bằng: địa phương có điều kiện tốt hơn có thể chủ động huy động thêm nguồn lực, trong khi các địa bàn khó khăn vẫn phải được bảo đảm mức hỗ trợ cần thiết để thực hiện mục tiêu chương trình.

7. Quản lý hiệu quả sẽ quyết định thành công của chương trình

Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia không đơn thuần là thay đổi cách sắp xếp các chương trình hiện hành. Đây còn là bước chuyển về phương thức quản lý nguồn lực công.

Nếu được triển khai đúng hướng, mô hình mới có thể giảm sự trùng lặp giữa các chính sách, tạo điều kiện điều phối vốn linh hoạt và tăng khả năng đánh giá hiệu quả dựa trên kết quả thực tế.

Tuy nhiên, quy mô nguồn lực hơn 808.000 tỷ đồng cũng đặt ra yêu cầu rất cao về minh bạch, kiểm tra và trách nhiệm giải trình. Mỗi khoản ngân sách cần được gắn với mục tiêu cụ thể, sản phẩm đầu ra có thể kiểm chứng và lợi ích mà người dân thực sự nhận được.

Về dài hạn, hiệu quả của chương trình sẽ không nằm ở số tiền đã phân bổ hay tỷ lệ giải ngân, mà ở khả năng biến nguồn lực công thành hạ tầng tốt hơn, sinh kế bền vững hơn, dịch vụ xã hội chất lượng hơn và cơ hội phát triển công bằng hơn cho người dân, đặc biệt tại các địa bàn còn nhiều khó khăn.