TNCN 2026: Thu nhập không thuộc diện khấu trừ & Khai thuế thay

1. Phân tích các nguồn thu nhập ngoại lệ không áp dụng cơ chế khấu trừ và nộp thuế thay

Khấu trừ thuế tại nguồn và khai thuế thay là giải pháp quản lý thuế hiện đại giúp giảm thiểu chi phí tuân thủ cho cá nhân và chống thất thu ngân sách. Tuy nhiên, tại khoản 4 Điều 67 Nghị định 253/2026/NĐ-CP, nhà làm luật đã thiết lập cơ chế miễn trừ nghĩa vụ này đối với 04 nhóm thu nhập đặc thù, yêu cầu cá nhân phát sinh thu nhập phải trực tiếp thực hiện nghĩa vụ thuế với cơ quan quản lý:

A. Thu nhập từ hoạt động kinh doanh của cá nhân cư trú

Về nguyên tắc chung, cá nhân cư trú có thu nhập kinh doanh sẽ tự kê khai và nộp thuế. Tuy nhiên, quy định loại trừ các trường hợp mang tính chất quản lý tập trung sau (vẫn phải khấu trừ/khai thay):

• Hoạt động kinh doanh vận hành qua chủ quản các nền tảng thương mại điện tử, nền tảng số tích hợp tính năng đặt hàng trực tuyến và thanh toán trực tiếp.

• Cá nhân tham gia mô hình hợp tác kinh doanh (BCC) trực tiếp với tổ chức.

• Cá nhân làm đại lý bán đúng giá cho các lĩnh vực bảo hiểm, xổ số, bán hàng đa cấp.

• Cá nhân thực hiện dịch vụ môi giới có ký kết hợp đồng chính thức với tổ chức.

B. Thu nhập từ giao dịch chuyển nhượng vốn của cá nhân cư trú

Hầu hết các giao dịch chuyển nhượng phần vốn góp của cá nhân cư trú thuộc diện tự kê khai, ngoại trừ các trường hợp đặc biệt được quy định tại khoản 2, 3 và 5 Điều 56 Nghị định 253/2026/NĐ-CP (như trường hợp doanh nghiệp làm thủ tục thay đổi danh sách thành viên góp vốn phải yêu cầu cá nhân xuất trình chứng từ nộp thuế hoặc khai thay).

C. Thu nhập từ giao dịch chuyển nhượng bất động sản

Cá nhân trực tiếp chuyển nhượng bất động sản tự chịu trách nhiệm kê khai nghĩa vụ tài chính, trừ các trường hợp có sự tham gia của bên thứ ba được pháp luật chỉ định khai thay (quy định tại điểm b, d khoản 5 và điểm c, d, đ khoản 6 Điều 57 Nghị định 253/2026/NĐ-CP như bán tài sản bảo đảm, thỏa thuận bên mua nộp thay...).

D. Thu nhập từ nhận thừa kế và quà tặng

Toàn bộ các khoản thu nhập phát sinh từ việc nhận tài sản thừa kế hoặc quà tặng (bao gồm bất động sản, chứng khoán, phần vốn góp, tài sản phải đăng ký quyền sở hữu/sử dụng) đều thuộc diện cá nhân tự thụ hưởng trực tiếp kê khai nghĩa vụ thuế TNCN với cơ quan thuế.

2. Nguyên tắc xác định phạm vi thu nhập chịu thuế theo tình trạng cư trú

Điều 6 Nghị định 253/2026/NĐ-CP phân định ranh giới nghĩa vụ thuế dựa trên tiêu chí cư trú của thể nhân:

• Đối với cá nhân cư trú: Áp dụng nguyên tắc thu nhập toàn cầu (Worldwide Income). Mọi khoản thu nhập phát sinh trong và ngoài lãnh thổ Việt Nam đều thuộc phạm vi điều chỉnh của thuế TNCN, không phân biệt địa điểm chi trả hay nơi nhận thu nhập.

• Đối với cá nhân không cư trú: Áp dụng nguyên tắc thu nhập phát sinh tại nguồn (Territorial Source). Phạm vi chịu thuế giới hạn trong các khoản thu nhập có nguồn gốc phát sinh từ các hoạt động trong lãnh thổ Việt Nam, không phụ thuộc vào nơi trả hay nhận tiền.

3. Hệ thống các trường hợp tổ chức, cá nhân có nghĩa vụ khai và nộp thuế thay từ 01/7/2026

Theo Điều 22 Nghị định 252/2026/NĐ-CP, pháp luật quy định chi tiết 11 kịch bản pháp lý bắt buộc bên thứ ba phải thực hiện nghĩa vụ khai thay, nộp thay thuế:

1. Ủy quyền pháp lý chung: Tổ chức, cá nhân thực hiện nghĩa vụ khai/nộp thay theo sự ủy quyền hoặc quy định chuyên ngành của pháp luật thuế.

2. Mô hình hợp tác kinh doanh (BCC): Tổ chức hợp tác với cá nhân có trách nhiệm khai thuế GTGT toàn bộ doanh thu và khai/nộp thay thuế TNCN cho cá nhân. (Ngoại lệ: Nếu cá nhân là hộ/cá nhân kinh doanh có cùng ngành nghề với hoạt động BCC thì các bên tự khai thuế theo kết quả thực tế).

3. Xử lý tài sản bảo đảm thu hồi nợ: Bên nhận bảo đảm hoặc người mua tài sản bảo đảm phải khai thay, nộp thay thuế GTGT, TNDN, TNCN khi phát sinh giao dịch bán tài sản xử lý nợ.

4. Tổ chức xử lý nợ của Nhà nước: Tổ chức mua bán nợ do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ khi xử lý bất động sản/tài sản thế chấp có thỏa thuận khai thay sẽ thực hiện lập hóa đơn và nộp thuế thay cho chủ tài sản.

5. Thuê bất động sản của cá nhân: Doanh nghiệp/tổ chức thuê tài sản của cá nhân mà hợp đồng quy định bên thuê nộp thuế thay thì tổ chức có trách nhiệm kê khai và nộp tiền thuế vào ngân sách.

6. Thỏa thuận chuyển nhượng bất động sản: Trường hợp hợp đồng mua bán bất động sản thỏa thuận bên mua nộp thay thuế cho bên bán (hoặc bên thứ ba được phép bán tài sản) thì bên mua/bên thứ ba thực hiện nghĩa vụ khai nộp thay.

7. Hoàn thành nghĩa vụ thuế khi xuất cảnh/giải thể: Các trường hợp đại diện hoàn thành nghĩa vụ thuế theo Điều 27 Nghị định 252/2026/NĐ-CP.

8. Tổ chức tín dụng xử lý tài sản thế chấp hải quan: TCTD xử lý tài sản bảo đảm là hàng hóa nhập khẩu chưa kê khai thuế để thu hồi nợ phải nộp thay thuế hải quan.

9. Tổ chức bán đấu giá: Đơn vị đấu giá trực tiếp thu tiền bán tài sản bảo đảm là hàng hóa miễn/không chịu thuế nhập khẩu có trách nhiệm kê khai, nộp thay.

10. Cơ quan thi hành án dân sự: Khi tổ chức bán đấu giá tài sản thi hành án phải thực hiện khai thuế, đề nghị cấp hóa đơn điện tử từng lần phát sinh và nộp thay thuế GTGT, TNDN, TNCN.

11. Tích hợp nghĩa vụ thuế GTGT và TNCN: Tổ chức có nghĩa vụ khấu trừ/khai thay thuế TNCN từ hoạt động môi giới, đại lý (bảo hiểm, xổ số, đa cấp) hoặc kinh doanh của cá nhân không cư trú thì đồng thời phải khai thay, nộp thay thuế GTGT tương ứng.