Bộ Tài chính đổi mới cách kiểm tra chuyên ngành

Phân cấp mạnh hơn để nâng hiệu quả quản lý

Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 104/2026/TT-BTC ngày 17/7/2026, quy định về phân cấp thẩm quyền và quy trình kiểm tra chuyên ngành trong một số lĩnh vực quản lý nhà nước. Văn bản có hiệu lực ngay từ ngày ban hành và thay thế Thông tư 05/2026/TT-BTC.

Điểm đáng chú ý của quy định mới nằm ở việc thiết lập lại phạm vi trách nhiệm giữa Bộ trưởng, thủ trưởng các đơn vị thuộc Bộ và các đầu mối trực thuộc. Thay vì tập trung quá nhiều thẩm quyền ở cấp Bộ, cơ chế mới tạo điều kiện để những đơn vị trực tiếp phụ trách từng lĩnh vực chủ động tiến hành kiểm tra trong phạm vi được giao.

Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu quản lý trong một hệ thống có nhiều lĩnh vực chuyên môn đặc thù. Hải quan, chứng khoán, bảo hiểm, kế toán, dự trữ quốc gia hay quản lý tài sản công đều có đối tượng và yêu cầu kiểm tra khác nhau. Việc giao nhiệm vụ cho đúng cơ quan chuyên môn có thể giúp rút ngắn quá trình xử lý, đồng thời nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu.

Phạm vi kiểm tra được mở rộng và cụ thể hóa

Thông tư 104/2026/TT-BTC xây dựng cơ chế kiểm tra đối với nhiều nhóm lĩnh vực thuộc phạm vi quản lý của Bộ Tài chính. Trong đó có thống kê, ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia, hải quan, chứng khoán và thị trường chứng khoán, kinh doanh bảo hiểm, quản lý tài sản công, đầu tư nước ngoài, viện trợ nước ngoài, kế toán, quy hoạch, phát triển kinh tế tư nhân và kinh tế tập thể, tài chính của các tổ chức tài chính và dịch vụ tài chính, phí và lệ phí.

Việc quy định một khung quy trình chung cho nhiều lĩnh vực mang ý nghĩa quan trọng. Trên thực tế, kiểm tra chuyên ngành thường liên quan đến nhiều cơ quan, nhiều loại hồ sơ và những quy định chuyên môn khác nhau. Nếu thiếu một quy trình thống nhất, cách thức triển khai có thể không đồng đều, gây khó khăn cho cả cơ quan kiểm tra lẫn tổ chức, cá nhân được kiểm tra.

Tuy nhiên, Thông tư không loại bỏ vai trò của pháp luật chuyên ngành. Với những lĩnh vực đã có quy định riêng về hoạt động kiểm tra, cơ quan có thẩm quyền vẫn phải tuân thủ các quy định tương ứng. Trường hợp pháp luật chuyên ngành chưa quy định cụ thể về quy trình, quy trình tại Thông tư 104 có thể được sử dụng để thực hiện.

Xác định rõ ai có quyền kiểm tra

Một trong những nội dung quan trọng nhất là việc phân định thẩm quyền kiểm tra. Bộ trưởng Bộ Tài chính giữ thẩm quyền kiểm tra trong phạm vi quản lý nhà nước của Bộ, đồng thời phân cấp hoặc phân công cho các đơn vị phù hợp.

Thủ trưởng đơn vị thuộc Bộ và Chi cục trưởng hoặc chức danh tương đương được thực hiện kiểm tra đối với tổ chức, cá nhân trong phạm vi được giao. Đối với những cuộc kiểm tra có phạm vi liên quan đến nhiều lĩnh vực, Bộ trưởng có thể phân công người đứng đầu một đơn vị làm trưởng đoàn để bảo đảm đầu mối thống nhất.

Cơ chế này tạo ra hai tác động đáng chú ý. Thứ nhất, trách nhiệm được gắn với cơ quan có chuyên môn trực tiếp. Thứ hai, hạn chế nguy cơ chồng chéo khi một đối tượng cùng lúc chịu sự kiểm tra của nhiều đầu mối nhưng thiếu sự phối hợp.

Đặc biệt, việc phân cấp không đồng nghĩa với chuyển giao trách nhiệm một cách cơ học. Đơn vị được giao thẩm quyền phải thực hiện đúng phạm vi, nội dung và trình tự mà pháp luật quy định, qua đó tăng yêu cầu về năng lực chuyên môn cũng như trách nhiệm giải trình.

Quy trình kiểm tra được chuẩn hóa từ khâu lập kế hoạch

Thông tư dành một chương riêng để quy định trình tự kiểm tra chuyên ngành. Đây là điểm có ý nghĩa thực tiễn lớn bởi kiểm tra hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào việc “ai kiểm tra” mà còn phụ thuộc vào cách thức lựa chọn đối tượng, xây dựng kế hoạch và tiến hành kiểm tra.

Kế hoạch kiểm tra chuyên đề phải xuất phát từ yêu cầu quản lý nhà nước, đồng thời xem xét sự phù hợp với các nguyên tắc kiểm tra chuyên ngành và những kế hoạch kiểm toán, thanh tra có liên quan. Các đơn vị có thẩm quyền phải xây dựng dự thảo kế hoạch theo thời hạn quy định và gửi cơ quan đầu mối pháp chế để thực hiện các bước tiếp theo.

Cách tổ chức này có thể góp phần chuyển hoạt động kiểm tra từ tư duy xử lý vụ việc đơn lẻ sang quản lý theo kế hoạch và rủi ro. Khi kế hoạch được xây dựng trên cơ sở dữ liệu, dấu hiệu bất thường và yêu cầu quản lý thực tế, nguồn lực kiểm tra sẽ có khả năng được tập trung vào những khu vực cần thiết hơn.

Quyết định kiểm tra phải xác định rõ phạm vi

Một cuộc kiểm tra chuyên ngành có thể được khởi động trong nhiều trường hợp, chẳng hạn khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, xuất hiện sự cố hoặc bất thường, có chỉ đạo của cơ quan có thẩm quyền, theo đề nghị của cơ quan liên quan hoặc căn cứ kế hoạch kiểm tra chuyên đề đã được phê duyệt.

Quyết định kiểm tra phải thể hiện những thông tin cốt lõi như căn cứ pháp lý, đối tượng, nội dung, phạm vi, thời kỳ, thời hạn, địa điểm, hình thức kiểm tra và thành phần đoàn kiểm tra.

Việc yêu cầu xác định cụ thể các nội dung này có ý nghĩa bảo vệ cả hai phía. Cơ quan kiểm tra có căn cứ để tổ chức thực hiện đúng nhiệm vụ, trong khi đối tượng kiểm tra biết rõ mình phải cung cấp thông tin gì và chịu sự xem xét trong giới hạn nào.

Đáng chú ý, đối với kiểm tra theo kế hoạch chuyên đề, quyết định kiểm tra và đề cương báo cáo nếu có phải được gửi đến đối tượng kiểm tra trước khi tiến hành ít nhất 7 ngày làm việc. Quy định này góp phần tăng tính minh bạch và tạo điều kiện để tổ chức, cá nhân chuẩn bị hồ sơ cần thiết.

Kết hợp kiểm tra trực tiếp với phương thức từ xa

Một điểm mới có giá trị trong bối cảnh chuyển đổi số là việc thừa nhận hình thức kiểm tra trực tuyến, từ xa bên cạnh kiểm tra trực tiếp.

Kiểm tra trực tiếp được thực hiện thông qua việc làm việc với đối tượng tại trụ sở, nơi làm việc hoặc địa điểm kiểm tra, xác minh. Trong khi đó, kiểm tra trực tuyến, từ xa được thực hiện bằng công nghệ thông tin, không phụ thuộc vào địa điểm làm việc của các bên.

Sự kết hợp hai phương thức giúp cơ quan quản lý có thêm lựa chọn tùy theo tính chất vụ việc. Những trường hợp cần kiểm tra thực tế, đối chiếu tài sản hoặc xác minh trực tiếp vẫn có thể tiến hành tại chỗ. Ngược lại, đối với các nội dung chủ yếu dựa trên hồ sơ, dữ liệu điện tử hoặc thông tin đã có trên hệ thống, kiểm tra từ xa có thể giảm thời gian đi lại và chi phí tổ chức.

Về lâu dài, đây cũng là tiền đề để hoạt động kiểm tra chuyên ngành chuyển dần sang môi trường số, đặc biệt khi dữ liệu quản lý giữa các cơ quan được kết nối tốt hơn.

Tác động đối với doanh nghiệp và các tổ chức được kiểm tra

Đối với doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân, quy định mới có thể tạo ra cả cơ hội lẫn yêu cầu tuân thủ cao hơn.

Về mặt tích cực, việc xác định rõ cơ quan có thẩm quyền và chuẩn hóa trình tự kiểm tra giúp đối tượng được kiểm tra dễ xác định đầu mối làm việc, phạm vi cung cấp hồ sơ và các nghĩa vụ liên quan. Khi quy trình được thực hiện thống nhất, khả năng phát sinh những yêu cầu ngoài phạm vi kiểm tra cũng được hạn chế.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cần chủ động hơn trong việc quản trị hồ sơ và tuân thủ pháp luật chuyên ngành. Việc kiểm tra không chỉ tập trung vào một thủ tục đơn lẻ mà có thể xem xét tổng thể việc chấp hành pháp luật trong lĩnh vực tương ứng. Do đó, doanh nghiệp hoạt động trong các ngành chịu sự quản lý của Bộ Tài chính cần thường xuyên rà soát quy trình nội bộ, chứng từ, dữ liệu và trách nhiệm của các bộ phận liên quan.

Một số điểm doanh nghiệp cần lưu ý

• Xác định đúng cơ quan có thẩm quyền kiểm tra đối với lĩnh vực hoạt động của mình.
• Theo dõi quyết định, kế hoạch và phạm vi kiểm tra để chuẩn bị hồ sơ phù hợp.
• Chủ động rà soát việc tuân thủ pháp luật chuyên ngành thay vì chỉ chuẩn bị khi có kiểm tra.
• Tăng khả năng lưu trữ, cung cấp và đối chiếu dữ liệu điện tử khi hoạt động kiểm tra từ xa được áp dụng.

Từ “phân cấp” đến nâng chất lượng quản lý

Điểm đáng chú ý nhất của Thông tư 104/2026/TT-BTC không chỉ nằm ở việc phân bổ lại thẩm quyền. Quan trọng hơn, văn bản đang hướng đến một mô hình quản lý trong đó quyền hạn đi cùng trách nhiệm, quy trình đi cùng kiểm soát và hoạt động kiểm tra được tổ chức dựa trên yêu cầu quản lý thực tế.

Nếu được triển khai đồng bộ, cơ chế này có thể giúp Bộ Tài chính giảm tải cho cấp trung ương, phát huy năng lực của các đơn vị chuyên môn và nâng tốc độ xử lý các vấn đề phát sinh. Đồng thời, quy trình thống nhất cũng tạo nền tảng để hạn chế kiểm tra trùng lặp, tăng tính minh bạch và nâng cao khả năng giám sát.

Đặc biệt, việc kết hợp phân cấp với kiểm tra từ xa và quản lý kế hoạch có thể mở đường cho phương thức quản lý hiện đại hơn: thay vì chỉ chú trọng vào số lượng cuộc kiểm tra, cơ quan quản lý có thể tập trung vào chất lượng, mức độ rủi ro và hiệu quả phát hiện, xử lý vi phạm.

Thông tư 104/2026/TT-BTC có hiệu lực từ ngày 17/7/2026, thay thế Thông tư 05/2026/TT-BTC. Đây là thay đổi cần được các cơ quan, doanh nghiệp và tổ chức thuộc phạm vi điều chỉnh cập nhật kịp thời để bảo đảm việc thực hiện quyền, nghĩa vụ và phối hợp trong quá trình kiểm tra chuyên ngành đúng quy định mới.