Đề xuất Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia cho startup

Tạo thêm một kênh vốn cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo

Trong quá trình phát triển nền kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, vốn luôn là một trong những yếu tố quyết định khả năng biến ý tưởng thành sản phẩm và đưa công nghệ ra thị trường. Đối với doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, nhu cầu vốn càng đặc thù bởi phần lớn các dự án có mức độ rủi ro cao, thời gian thu hồi vốn dài và chưa có đủ tài sản bảo đảm để tiếp cận những phương thức huy động vốn truyền thống.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia được xem là một hướng chính sách đáng chú ý. Theo thông tin được công bố trên VIB Online, Bộ Khoa học và Công nghệ đang xây dựng Đề án và lấy ý kiến các nhóm chịu tác động, bao gồm doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, quỹ đầu tư mạo hiểm, tổ chức quản lý quỹ cùng các tổ chức, doanh nghiệp tham gia thị trường đầu tư mạo hiểm.

Điểm đáng quan tâm là quỹ không chỉ được nhìn nhận như một nguồn tiền bổ sung cho startup. Nếu được thiết kế phù hợp, đây có thể trở thành công cụ để Nhà nước tham gia kiến tạo thị trường, thu hút thêm dòng vốn tư nhân và tạo cơ chế kết nối giữa vốn, công nghệ, chuyên gia và mạng lưới đầu tư.

Hướng tới mô hình Nhà nước tạo lực đẩy, tư nhân cùng tham gia

Đầu tư mạo hiểm có đặc điểm hoàn toàn khác với hoạt động cấp tín dụng thông thường. Nhà đầu tư phải chấp nhận khả năng một dự án thất bại, đổi lại có cơ hội nhận được mức sinh lời lớn từ một số doanh nghiệp tăng trưởng đột phá.

Vì vậy, hiệu quả của Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia sẽ không nên được đánh giá đơn thuần bằng số tiền đã giải ngân. Quan trọng hơn là quỹ có khả năng lựa chọn đúng doanh nghiệp, đồng hành trong quá trình phát triển và tạo hiệu ứng thu hút thêm nguồn vốn xã hội hay không.

Một mục tiêu được đề cập trong các thông tin về đề án là xây dựng cơ chế hợp tác công - tư, qua đó huy động tối thiểu 1.500 tỷ đồng từ khu vực tư nhân đến năm 2030, góp phần đưa quy mô thị trường vốn đầu tư mạo hiểm Việt Nam lên khoảng 1,5 tỷ USD và hỗ trợ hình thành thêm các doanh nghiệp công nghệ có quy mô lớn.

Cách tiếp cận này cho thấy vai trò của nguồn vốn nhà nước có thể được đặt ở vị trí “vốn mồi”, thay vì trở thành nguồn tài chính duy nhất của quỹ. Khi nguồn lực công được sử dụng để giảm một phần rủi ro ban đầu và tạo niềm tin cho nhà đầu tư tư nhân, khả năng huy động vốn xã hội sẽ lớn hơn đáng kể.

Những vấn đề cần được thiết kế thật chặt chẽ

Việc thành lập một quỹ đầu tư bằng nguồn lực công không đồng nghĩa với việc mọi startup đều có thể tiếp cận vốn. Ngược lại, nếu cơ chế lựa chọn dự án không đủ minh bạch hoặc thiếu đội ngũ chuyên môn, quỹ có thể đối mặt với rủi ro đầu tư sai đối tượng, phân bổ vốn kém hiệu quả hoặc tạo ra sự can thiệp hành chính vào các quyết định vốn cần được vận hành theo nguyên tắc thị trường.

Do đó, một trong những yêu cầu quan trọng nhất là xây dựng tiêu chí đầu tư có khả năng nhận diện doanh nghiệp thực sự có tiềm năng tăng trưởng. Các yếu tố như năng lực công nghệ, mô hình kinh doanh, thị trường mục tiêu, khả năng mở rộng, năng lực quản trị, sở hữu trí tuệ và triển vọng thương mại hóa cần được xem xét một cách độc lập, chuyên nghiệp.

Bên cạnh đó, cơ chế quản trị quỹ cũng cần được tách biệt hợp lý giữa chức năng quản lý nhà nước và hoạt động quyết định đầu tư. Đội ngũ trực tiếp thẩm định và lựa chọn doanh nghiệp phải có kiến thức về tài chính, công nghệ, thị trường và kinh nghiệm đầu tư mạo hiểm. Đây là điều kiện quan trọng để hạn chế nguy cơ biến một công cụ đầu tư thành cơ chế phân bổ ngân sách theo phương thức hành chính.

Một số ý kiến từng đặt vấn đề rằng đầu tư mạo hiểm vốn có mức độ rủi ro cao, do đó nếu giao quyết định đầu tư cho bộ phận thiếu chuyên môn thì khả năng phát sinh tổn thất sẽ đáng kể. Điều này cho thấy bài toán nhân sự và quản trị có ý nghĩa không kém việc xác định quy mô vốn của quỹ.

Một số yêu cầu nên được ưu tiên trong thiết kế quỹ

• Minh bạch tiêu chí đầu tư: Doanh nghiệp, nhà đầu tư và xã hội cần biết rõ dự án nào thuộc diện ưu tiên, nguyên tắc thẩm định và cơ chế ra quyết định.
• Tăng tính độc lập chuyên môn: Hoạt động lựa chọn dự án nên dựa trên đánh giá của những người có kinh nghiệm thực tế về đầu tư, công nghệ và thị trường.
• Khuyến khích vốn tư nhân: Nguồn lực nhà nước nên đóng vai trò tạo động lực, qua đó kéo thêm vốn từ các quỹ và nhà đầu tư chuyên nghiệp.
• Kiểm soát xung đột lợi ích: Cần có quy định rõ về công khai thông tin, giám sát và trách nhiệm của các cá nhân tham gia quyết định đầu tư.

Không chỉ là câu chuyện về tiền

Nếu chỉ tập trung vào việc cung cấp vốn, tác động của Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia có thể bị giới hạn. Đối với startup công nghệ, nguồn lực quan trọng còn nằm ở khả năng tiếp cận thị trường, chuyên gia, đối tác chiến lược, mạng lưới quốc tế và kinh nghiệm quản trị.

Một quỹ được tổ chức tốt có thể trở thành cầu nối giữa doanh nghiệp khởi nghiệp với các nhà đầu tư tư nhân, tập đoàn lớn, viện nghiên cứu, trường đại học và thị trường quốc tế. Khi đó, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở khoản đầu tư ban đầu mà còn ở khả năng giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian thương mại hóa sản phẩm và mở rộng quy mô.

Đây cũng là lý do việc xây dựng quỹ cần được đặt trong tổng thể chính sách phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo. Nguồn vốn phải đi cùng cơ chế hỗ trợ phù hợp, nhưng không nên tạo ra sự phụ thuộc của doanh nghiệp vào nguồn lực nhà nước.

Cơ hội thúc đẩy thị trường đầu tư mạo hiểm trong nước

Việt Nam đã hình thành hệ sinh thái startup tương đối sôi động, song thị trường vốn mạo hiểm vẫn còn nhiều dư địa để phát triển. Theo các thông tin được công bố trước đó, Việt Nam có hơn 200 quỹ đầu tư mạo hiểm hoạt động, nhưng số quỹ đăng ký thành lập và hoạt động theo pháp luật Việt Nam còn khá hạn chế.

Khoảng cách này đặt ra yêu cầu không chỉ thu hút thêm vốn mà còn phải tạo điều kiện để thị trường đầu tư vận hành chuyên nghiệp hơn. Một quỹ cấp quốc gia, nếu có cơ chế phù hợp, có thể đóng vai trò tạo chuẩn mực mới về quản trị, thẩm định và đồng đầu tư.

Đặc biệt, cơ chế hợp tác với khu vực tư nhân có thể tạo hiệu ứng lan tỏa. Khi nhà đầu tư tư nhân nhìn thấy một cơ chế minh bạch, chuyên nghiệp và có khả năng chia sẻ rủi ro hợp lý, họ sẽ có thêm động lực đưa vốn vào những lĩnh vực công nghệ mới, kể cả các dự án chưa đủ sức hấp dẫn đối với phương thức đầu tư truyền thống.

Cần tránh tư duy “có quỹ là có hệ sinh thái”

Thành lập quỹ chỉ là bước khởi đầu. Hiệu quả cuối cùng phụ thuộc vào cách quỹ được vận hành trong nhiều năm sau đó.

Nếu quy trình quá chặt, startup có thể khó tiếp cận vốn. Nếu tiêu chuẩn quá thấp, nguồn lực công có nguy cơ bị phân bổ dàn trải. Nếu quyết định đầu tư chịu tác động quá lớn từ yếu tố hành chính, quỹ sẽ khó cạnh tranh với các nhà đầu tư chuyên nghiệp. Ngược lại, nếu trao quyền quá rộng nhưng thiếu cơ chế kiểm soát, rủi ro tài chính và xung đột lợi ích cũng có thể gia tăng.

Vì vậy, thiết kế chính sách cần cân bằng giữa ba yêu cầu: chấp nhận rủi ro để thúc đẩy đổi mới, bảo đảm trách nhiệm trong sử dụng nguồn lực công và duy trì nguyên tắc thị trường trong quyết định đầu tư.

Đây cũng là điểm cần được các doanh nghiệp, hiệp hội và quỹ đầu tư quan tâm khi tham gia góp ý cho dự thảo. VIB Online cho biết thời hạn tiếp nhận ý kiến của VCCI đối với dự thảo là ngày 22/7/2026.

Kỳ vọng tạo động lực mới cho startup công nghệ

Việc nghiên cứu thành lập Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia cho thấy chính sách phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang được đặt nhiều hơn vào yêu cầu hình thành thị trường vốn phù hợp với các mô hình kinh doanh mới.

Nếu được xây dựng theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và có khả năng huy động vốn tư nhân, quỹ có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam. Ngược lại, nếu thiếu cơ chế quản trị độc lập, tiêu chí đầu tư rõ ràng và phương thức kiểm soát rủi ro, việc thành lập quỹ có thể không đạt được kỳ vọng ban đầu.

Do đó, giá trị lớn nhất của đề án không nằm ở quy mô vốn công được đưa vào quỹ, mà ở khả năng tạo ra một cơ chế đầu tư đủ tin cậy để dòng vốn xã hội cùng tham gia vào đổi mới sáng tạo. Đây mới là yếu tố có thể giúp startup Việt Nam tiếp cận nguồn lực dài hạn, nâng cao năng lực công nghệ và từng bước hình thành những doanh nghiệp có sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.