Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa: Nhìn từ thực tiễn

Từ chính sách hỗ trợ đến khả năng tiếp cận thực tế

Nghị định số 55/2019/NĐ-CP được ban hành ngày 24 tháng 6 năm 2019, tạo cơ sở pháp lý riêng cho hoạt động hỗ trợ pháp lý đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Mục tiêu quan trọng của chính sách không đơn thuần là cung cấp thông tin pháp luật, mà còn giúp doanh nghiệp hiểu đúng quy định, chủ động phòng ngừa rủi ro và xử lý các vấn đề pháp lý phát sinh trong quá trình sản xuất, kinh doanh.

Sau khi nghị định được triển khai, nhiều bộ, ngành và địa phương đã xây dựng kế hoạch, chương trình hỗ trợ riêng. Một số địa phương phân công cơ quan đầu mối, thiết lập mạng lưới cán bộ phụ trách, tổ chức hội nghị đối thoại, tập huấn và giải đáp pháp luật cho doanh nghiệp. Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy hoạt động này từng bước được gắn với cải cách hành chính, nâng cao tính công khai, minh bạch và cải thiện môi trường kinh doanh.

Tuy nhiên, việc có chính sách không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận chính sách. Đặc thù của doanh nghiệp nhỏ và vừa là nguồn lực hạn chế, bộ phận pháp chế thường chưa được tổ chức bài bản, trong khi hệ thống quy định ngày càng rộng và phức tạp. Vì vậy, nếu hoạt động hỗ trợ chỉ dừng ở việc đăng tải văn bản hoặc tổ chức các chương trình tuyên truyền chung, hiệu quả mang lại sẽ khó đáp ứng đầy đủ nhu cầu thực tế.

Những kết quả đáng ghi nhận

Một điểm tích cực là hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp đã dần chuyển từ cách tiếp cận bị động sang chủ động cung cấp thông tin. Các cơ quan nhà nước không chỉ phổ biến quy định mới mà còn triển khai nhiều hình thức tương tác trực tiếp với cộng đồng doanh nghiệp như hội nghị đối thoại, giải đáp bằng văn bản, tập huấn chuyên đề và tư vấn theo từng nhóm vấn đề.

Ở một số địa phương, mô hình kết nối giữa chính quyền và doanh nghiệp được triển khai thường xuyên, tạo điều kiện để doanh nghiệp phản ánh trực tiếp những khó khăn trong quá trình áp dụng pháp luật. Đây là hướng đi đáng chú ý bởi những vướng mắc phát sinh trong kinh doanh thường nằm ở khâu thực thi, thay vì chỉ nằm trong nội dung của văn bản pháp luật.

Nghị định cũng đặt ra định hướng ưu tiên hỗ trợ đối với một số nhóm doanh nghiệp, qua đó thể hiện quan điểm sử dụng nguồn lực pháp lý có trọng tâm. Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa do phụ nữ làm chủ hoặc sử dụng nhiều lao động nữ được xác định là nhóm được ưu tiên trong tiếp cận hỗ trợ khi đáp ứng điều kiện theo quy định.

Hạn chế nằm ở đâu?

Dù đã có những chuyển biến tích cực, hoạt động hỗ trợ pháp lý vẫn đối mặt với nhiều vấn đề cần giải quyết. Một trong những điểm đáng chú ý là sự khác biệt về năng lực triển khai giữa các địa phương. Nơi có nguồn nhân lực, kinh phí và cơ chế phối hợp tốt có thể tổ chức nhiều hoạt động chuyên sâu; ngược lại, tại những nơi nguồn lực hạn chế, hỗ trợ pháp lý dễ thiên về phổ biến văn bản và tuyên truyền.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa phải lúc nào cũng chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ. Nhiều doanh nghiệp chỉ quan tâm đến vấn đề pháp lý khi tranh chấp hoặc rủi ro đã phát sinh. Cách tiếp cận này khiến chi phí xử lý thường cao hơn nhiều so với việc nhận diện và phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu.

Một vấn đề khác là chất lượng của hoạt động tư vấn. Doanh nghiệp không chỉ cần biết “quy định nói gì”, mà cần hiểu “quy định áp dụng vào trường hợp của mình như thế nào”. Điều đó đòi hỏi đội ngũ hỗ trợ phải có kiến thức chuyên ngành, khả năng phân tích tình huống và hiểu rõ thực tế vận hành của doanh nghiệp.

Một số đánh giá thực tiễn cũng từng chỉ ra rằng một số nội dung của Nghị định số 55/2019/NĐ-CP còn mang tính khung, khiến quá trình tổ chức thực hiện tại địa phương có thể gặp khó khăn.

Cần thay đổi cách thức hỗ trợ trong giai đoạn mới

Trong bối cảnh doanh nghiệp phải đồng thời đáp ứng yêu cầu về chuyển đổi số, thương mại điện tử, tiêu chuẩn thị trường, thuế, lao động, môi trường và hội nhập quốc tế, hỗ trợ pháp lý cần được thiết kế theo hướng chuyên sâu và sát nhu cầu hơn.

Thay vì chờ doanh nghiệp đặt câu hỏi, cơ quan quản lý có thể chủ động xác định những nhóm quy định có mức độ rủi ro cao để xây dựng tài liệu hướng dẫn, tình huống mẫu và các chương trình cảnh báo pháp lý. Cách làm này giúp doanh nghiệp nhận diện vấn đề trước khi phát sinh tranh chấp hoặc vi phạm.

Đồng thời, cần tăng cường ứng dụng công nghệ trong hoạt động hỗ trợ. Một hệ thống thông tin pháp lý tập trung, dễ tra cứu, có khả năng phân loại theo ngành nghề và quy mô doanh nghiệp sẽ giúp giảm đáng kể thời gian tìm kiếm thông tin. Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên và kết nối giữa các cơ quan, doanh nghiệp sẽ có điều kiện tiếp cận chính sách nhanh và chính xác hơn.

Một số hướng ưu tiên

• Xây dựng hệ thống hỗ trợ pháp lý theo nhu cầu và từng nhóm ngành, thay vì chủ yếu cung cấp thông tin chung.
• Nâng cao chất lượng mạng lưới tư vấn viên, đồng thời tăng kết nối giữa trung ương, địa phương và các tổ chức đại diện doanh nghiệp.
• Đẩy mạnh số hóa dữ liệu pháp luật, phát triển các công cụ tra cứu và cảnh báo quy định mới.
• Đánh giá hiệu quả hỗ trợ dựa trên mức độ doanh nghiệp thực sự sử dụng và giải quyết được vấn đề, thay vì chỉ tính số lượng hội nghị hay tài liệu được phát hành.

Đặt doanh nghiệp vào trung tâm của chính sách

Điểm quan trọng nhất trong giai đoạn tiếp theo là chuyển trọng tâm từ “cung cấp hỗ trợ” sang “giải quyết nhu cầu pháp lý”. Một chương trình có nhiều hoạt động nhưng doanh nghiệp khó tiếp cận hoặc không giải quyết được vấn đề cụ thể thì hiệu quả vẫn hạn chế.

Ngược lại, nếu cơ quan quản lý hiểu rõ những rủi ro pháp lý phổ biến của từng nhóm doanh nghiệp và cung cấp đúng thông tin vào đúng thời điểm, hỗ trợ pháp lý sẽ trở thành một công cụ phòng ngừa rủi ro rất hiệu quả.

Định hướng này cũng phù hợp với yêu cầu đổi mới chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trong giai đoạn mới. Bộ Tư pháp đã được định hướng tiếp tục tổng kết chương trình hỗ trợ pháp lý liên ngành giai đoạn 2021–2025, đồng thời đánh giá việc thực hiện Nghị định số 55/2019/NĐ-CP để làm cơ sở nghiên cứu hoàn thiện quy định trong thời gian tới.

Về lâu dài, hỗ trợ pháp lý không nên được nhìn nhận đơn thuần là một chính sách hành chính, mà cần trở thành một phần của hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp có thể tiếp cận pháp luật thuận tiện, hiểu rõ nghĩa vụ và quyền lợi, chủ động phòng ngừa tranh chấp và giảm chi phí tuân thủ, hiệu quả của chính sách sẽ được thể hiện trực tiếp qua chất lượng môi trường kinh doanh.

Việc tiếp tục hoàn thiện Nghị định số 55/2019/NĐ-CP vì vậy không chỉ là câu chuyện điều chỉnh một văn bản pháp luật. Đây còn là cơ hội để xây dựng phương thức hỗ trợ hiện đại hơn, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, tăng tính chủ động của cơ quan quản lý và khai thác tốt hơn các công cụ số. Nếu thực hiện đồng bộ, chính sách hỗ trợ pháp lý có thể góp phần quan trọng giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa giảm rủi ro, nâng cao năng lực quản trị và phát triển bền vững trong môi trường kinh doanh ngày càng nhiều yêu cầu pháp lý.