Đề xuất sửa Luật Đấu thầu: Gỡ vướng từ thực tiễn

Đấu thầu trước và bài toán cân bằng lợi ích

Một điểm đáng chú ý trong dự thảo sửa đổi Luật Đấu thầu là việc điều chỉnh quy định về đấu thầu trước. Cơ chế này được đặt ra nhằm cho phép một số hoạt động lựa chọn nhà thầu được tiến hành sớm trong khi dự án hoặc nguồn vốn chưa hoàn tất toàn bộ các thủ tục cần thiết. Về mặt chính sách, đây là hướng tiếp cận có thể giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị, nhất là với những dự án quy mô lớn, có nhiều công việc cần triển khai ngay từ giai đoạn đầu.

Tuy nhiên, lợi ích về tiến độ lại đi kèm với một vấn đề rất thực tế: ai sẽ chịu chi phí nếu cuộc đấu thầu được tổ chức nhưng dự án sau đó không thể triển khai?

Theo nội dung dự thảo được VCCI đưa ra lấy ý kiến, nếu dự án không được phê duyệt hoặc điều ước quốc tế, thỏa thuận vay nước ngoài không được ký kết và cũng không thể tìm được nguồn vốn thay thế, chủ đầu tư có thể hủy thầu mà không phải hoàn trả các chi phí liên quan đến việc tham dự của nhà thầu. Vấn đề này đã khiến doanh nghiệp quan ngại bởi nhà thầu vẫn phải bỏ nguồn lực để nghiên cứu hồ sơ, xây dựng phương án kỹ thuật, chuẩn bị nhân sự và hoàn thiện hồ sơ dự thầu dù nguyên nhân dẫn tới việc hủy thầu hoàn toàn không xuất phát từ phía mình.

Nếu cơ chế này được áp dụng rộng nhưng không có biện pháp phân bổ rủi ro hợp lý, chi phí tham gia đấu thầu có thể trở thành một yếu tố khiến doanh nghiệp dè dặt hơn khi tiếp cận các dự án có mức độ bất định cao.

Không nên chỉ nhìn đấu thầu trước dưới góc độ rút ngắn thủ tục

Về bản chất, đấu thầu trước là một công cụ nhằm giải quyết bài toán tiến độ. Nhưng nếu chỉ tập trung vào việc đẩy nhanh quy trình mà chưa xác định đầy đủ trách nhiệm của các bên, cơ chế này có thể chuyển một phần rủi ro từ phía cơ quan tổ chức dự án sang doanh nghiệp.

Nhà thầu khi quyết định tham gia một gói thầu phải tính toán nhiều loại chi phí. Không chỉ có chi phí lập hồ sơ mà còn bao gồm thời gian của đội ngũ chuyên môn, khảo sát, xây dựng giải pháp, chuẩn bị tài liệu chứng minh năng lực và trong một số trường hợp là chi phí huy động đối tác, nhà cung cấp hoặc chuyên gia.

Do đó, khi kết quả cuối cùng là hủy thầu vì những nguyên nhân nằm ngoài khả năng kiểm soát của nhà thầu, việc mặc nhiên để doanh nghiệp tự gánh toàn bộ chi phí cần được xem xét thận trọng.

Một cơ chế đấu thầu hiệu quả không chỉ cần tạo thuận lợi cho chủ đầu tư mà còn phải bảo đảm rằng chi phí và rủi ro của quá trình lựa chọn nhà thầu được phân bổ một cách hợp lý. Đây cũng là yếu tố quan trọng để duy trì sự tham gia thực chất của doanh nghiệp, tránh tình trạng chỉ những nhà thầu có khả năng chấp nhận rủi ro cao mới tiếp tục tham gia.

Rủi ro phát sinh khi dự án thay đổi sau đấu thầu

Một vấn đề khác cần được quan tâm nằm ở mối quan hệ giữa hồ sơ đấu thầu trước và hồ sơ của dự án sau khi được thẩm tra, phê duyệt.

Trong thực tế, dự án trước khi được phê duyệt chính thức vẫn có khả năng được điều chỉnh. Các thông số kỹ thuật, quy mô, phương án triển khai hoặc những yêu cầu liên quan có thể thay đổi trong quá trình thẩm định.

Điều này tạo ra một tình huống khá phức tạp: hồ sơ mời thầu đã phát hành và kết quả lựa chọn nhà thầu đã có, nhưng dự án được phê duyệt cuối cùng lại có những yêu cầu khác biệt đáng kể.

Nếu tiếp tục ký hợp đồng theo kết quả đấu thầu trước, nguy cơ xảy ra tình trạng hợp đồng không còn phù hợp với dự án được duyệt. Ngược lại, nếu buộc phải tổ chức đấu thầu lại, doanh nghiệp lại phải đối mặt với sự gia tăng chi phí và kéo dài thời gian thực hiện.

VCCI cũng đặt vấn đề cần có quy định rõ ràng cho trường hợp này, bao gồm cả việc xác định cách xử lý kết quả lựa chọn nhà thầu và chi phí phát sinh nếu phải tổ chức lại quá trình đấu thầu.

Đây là điểm rất đáng lưu ý bởi pháp luật đấu thầu càng quy định rõ từ đầu thì chủ đầu tư, bên mời thầu và nhà thầu càng có cơ sở để dự liệu phương án xử lý. Ngược lại, nếu để khoảng trống pháp lý, mỗi tình huống phát sinh có thể được hiểu và xử lý theo cách khác nhau, làm tăng nguy cơ tranh chấp.

Cần tăng khả năng dự đoán cho doanh nghiệp

Từ góc độ thị trường, một quy định tốt không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp phải biết trước rủi ro nào có thể xảy ra, ai chịu trách nhiệm và cơ chế xử lý được áp dụng ra sao.

Đối với hoạt động đấu thầu, yếu tố này đặc biệt quan trọng vì nhà thầu thường phải quyết định đầu tư nguồn lực ngay từ thời điểm chưa biết chắc mình có được lựa chọn hay không.

Có thể cân nhắc hoàn thiện quy định theo hướng:

• Xác định rõ các trường hợp được tiến hành đấu thầu trước và điều kiện để chuyển sang bước ký kết, thực hiện hợp đồng.
• Quy định cụ thể trách nhiệm xử lý chi phí hợp lý của nhà thầu khi việc hủy thầu xuất phát từ nguyên nhân khách quan thuộc về dự án hoặc nguồn vốn.
• Làm rõ cách xử lý khi nội dung dự án được phê duyệt có thay đổi đáng kể so với cơ sở đã sử dụng để tổ chức đấu thầu trước.
• Xác định rõ trường hợp nào phải đấu thầu lại và nguyên tắc xử lý các chi phí phát sinh trong quá trình này.

Những nội dung trên không chỉ bảo vệ nhà thầu mà còn giúp chủ đầu tư hạn chế nguy cơ khiếu nại, tranh chấp và phải xử lý các tình huống phát sinh ngoài dự kiến.

Sửa Luật Đấu thầu cần hướng đến một thị trường minh bạch hơn

Việc sửa đổi Luật Đấu thầu có ý nghĩa rộng hơn việc điều chỉnh một số thủ tục. Đó là cơ hội để thiết kế lại cơ chế phân bổ rủi ro giữa Nhà nước, chủ đầu tư và doanh nghiệp theo hướng minh bạch, có thể dự đoán và phù hợp với thực tế triển khai dự án.

Đấu thầu trước có thể là công cụ hữu ích để rút ngắn thời gian, nhưng hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc rất lớn vào việc pháp luật xử lý những tình huống “không đi đến đích” như thế nào. Nếu dự án được phê duyệt, cơ chế cần tạo điều kiện để kết quả lựa chọn nhà thầu được triển khai thuận lợi. Nếu dự án không thể thực hiện hoặc thay đổi căn bản, pháp luật cũng cần có phương án rõ ràng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên.

Đặc biệt, việc giảm thủ tục không nên đồng nghĩa với việc chuyển toàn bộ rủi ro sang doanh nghiệp. Một môi trường đấu thầu cạnh tranh cần bảo đảm rằng doanh nghiệp có thể tham gia bằng năng lực và giá trị cung cấp thay vì phải cân nhắc quá nhiều rủi ro pháp lý khó dự đoán.

Dự thảo sửa đổi Luật Đấu thầu vì vậy cần tiếp tục được rà soát đồng bộ với pháp luật về đầu tư, đầu tư công, xây dựng và các quy định liên quan đến nguồn vốn. Chính sự thống nhất giữa các đạo luật sẽ quyết định khả năng vận hành thực tế của những cơ chế mới.

Theo VCCI, các ý kiến đóng góp được đưa ra nhằm giúp cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện dự thảo, bảo đảm tính khả thi và hạn chế những vướng mắc có thể phát sinh trong quá trình thực hiện.

Kết luận, cải cách pháp luật đấu thầu chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi vừa tạo điều kiện thúc đẩy tiến độ dự án, vừa duy trì một sân chơi công bằng cho các nhà thầu. Với cơ chế đấu thầu trước, bài toán quan trọng không chỉ là “được làm sớm đến đâu” mà còn là “xử lý thế nào nếu những điều kiện ban đầu thay đổi”. Làm rõ câu trả lời cho vấn đề này sẽ giúp giảm rủi ro pháp lý, nâng cao mức độ minh bạch và tạo thêm niềm tin cho doanh nghiệp khi tham gia các dự án sử dụng nguồn lực công.