Thuế tối thiểu toàn cầu: Đề xuất mới với doanh nghiệp BOT điện

Đề xuất tháo gỡ vướng mắc cho các dự án BOT điện

Việc Việt Nam triển khai thuế tối thiểu toàn cầu từ năm tài chính 2024 là bước điều chỉnh quan trọng trong chính sách thuế đối với các tập đoàn đa quốc gia. Theo Nghị quyết số 107/2023/QH15, những tập đoàn thuộc diện áp dụng phải bảo đảm mức thuế suất thực tế tối thiểu 15%. Nếu mức thuế thực tế tại một quốc gia thấp hơn ngưỡng này, phần thuế chênh lệch có thể phát sinh nghĩa vụ thuế bổ sung. Cơ chế này được xây dựng nhằm hạn chế tình trạng chuyển lợi nhuận sang những nơi có mức thuế thấp, đồng thời bảo đảm quyền đánh thuế của các quốc gia nơi tập đoàn phát sinh hoạt động kinh doanh.

Tuy nhiên, quá trình áp dụng trên thực tế đặt ra vấn đề đối với một số dự án đầu tư được hình thành trước thời điểm Việt Nam triển khai thuế tối thiểu toàn cầu. Đáng chú ý là các dự án nhà máy điện thực hiện theo hình thức Xây dựng - Vận hành - Chuyển giao có bảo lãnh Chính phủ, trong đó hợp đồng dự án đã được ký trước ngày 1 tháng 1 năm 2024 và có những cam kết cụ thể liên quan đến nghĩa vụ thuế.

Để xử lý tình huống này, dự thảo đang đề xuất bổ sung một trường hợp đặc biệt vào quy định về thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn. Theo phương án được đưa ra, doanh nghiệp thực hiện dự án BOT điện thuộc diện đáp ứng các điều kiện nêu trên có thể được xác định số thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn bằng không trong năm tài chính.

Điểm đáng chú ý là đề xuất không áp dụng một cách chung cho tất cả dự án BOT điện. Điều kiện cốt lõi được đặt ra là dự án phải thuộc nhóm nhà máy điện thực hiện theo cơ chế Xây dựng - Vận hành - Chuyển giao có bảo lãnh Chính phủ, đồng thời hợp đồng phải có cam kết về thuế và được ký trước thời điểm Nghị quyết số 107/2023/QH15 bắt đầu có hiệu lực. Điều này cho thấy định hướng của chính sách là xử lý những trường hợp đã hình thành nghĩa vụ và kỳ vọng pháp lý từ trước, thay vì tạo thêm một ưu đãi thuế mới mang tính đại trà.

Vì sao cần một cơ chế chuyển tiếp?

Thuế tối thiểu toàn cầu về bản chất làm thay đổi cách nhìn đối với các chính sách ưu đãi thuế truyền thống. Trước đây, việc giảm thuế thu nhập doanh nghiệp có thể là một trong những công cụ quan trọng để thu hút và giữ chân nhà đầu tư. Nhưng khi mức thuế tối thiểu toàn cầu 15% được áp dụng, nếu thuế thực tế tại Việt Nam thấp hơn mức này thì phần chênh lệch có thể trở thành khoản thuế bổ sung ở Việt Nam hoặc tại một quốc gia khác tùy theo cơ chế áp dụng.

Điều này đặc biệt đáng lưu ý với các dự án có vòng đời đầu tư dài, vốn lớn và được triển khai trên cơ sở những cam kết của Nhà nước trong hợp đồng. Các dự án BOT điện thường được xây dựng dựa trên phương án tài chính kéo dài nhiều năm. Trong đó, nghĩa vụ thuế là một yếu tố được tính toán ngay từ giai đoạn đàm phán và ký kết hợp đồng.

Nếu chính sách thuế thay đổi sau khi hợp đồng đã được ký, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với khoảng cách giữa phương án tài chính ban đầu và nghĩa vụ thực tế phát sinh. Vì vậy, việc dự thảo đưa ra cơ chế riêng cho các dự án đáp ứng điều kiện cụ thể có thể được nhìn nhận như một giải pháp nhằm giảm xung đột giữa chính sách thuế mới và những cam kết đã tồn tại trước đó.

Cách xử lý khi doanh nghiệp BOT điện thuộc tập đoàn đa quốc gia

Dự thảo cũng đặt ra cách xác định nghĩa vụ trong trường hợp doanh nghiệp thực hiện dự án BOT điện chỉ là một trong nhiều đơn vị hợp thành của cùng một tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam.

Theo phương án đề xuất, nếu tập đoàn có nhiều đơn vị hợp thành tại Việt Nam, phần thuế bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn được phân bổ cho doanh nghiệp BOT điện theo tiêu chí thu nhập của quy định về thuế tối thiểu toàn cầu. Đối với phần được phân bổ cho doanh nghiệp thuộc dự án BOT điện đáp ứng điều kiện, số thuế được xác định bằng không.

Trường hợp doanh nghiệp BOT điện là đơn vị hợp thành duy nhất hoặc là liên doanh duy nhất của tập đoàn đa quốc gia tại Việt Nam, doanh nghiệp vẫn phải thực hiện hồ sơ khai thuế theo quy định nhưng số thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn được kê khai bằng không nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện của dự thảo.

Cách thiết kế này có ý nghĩa quan trọng ở góc độ quản lý. Việc xác định số thuế phải nộp bằng không không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được miễn toàn bộ nghĩa vụ kê khai, báo cáo. Doanh nghiệp vẫn phải chứng minh mình thuộc đúng đối tượng, đáp ứng các điều kiện của cơ chế đặc thù và thực hiện quy trình thuế theo quy định.

Những điểm doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý

• Kiểm tra thời điểm ký hợp đồng dự án và nội dung cam kết về thuế trong hợp đồng BOT.
• Xác định chính xác tư cách của doanh nghiệp trong tập đoàn đa quốc gia và số lượng đơn vị hợp thành tại Việt Nam.
• Phân biệt giữa việc được xác định số thuế bổ sung bằng không và việc được miễn nghĩa vụ kê khai, bởi đây là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.
• Rà soát phương án tài chính, hồ sơ thuế và các cam kết đầu tư để chuẩn bị cơ sở chứng minh điều kiện áp dụng khi chính sách được ban hành chính thức.

Tác động rộng hơn đối với chính sách thu hút đầu tư

Đề xuất liên quan đến BOT điện cũng phản ánh một vấn đề lớn hơn trong quá trình Việt Nam thích ứng với thuế tối thiểu toàn cầu. Khi ưu đãi thuế không còn phát huy tác dụng như trước đối với các tập đoàn thuộc phạm vi điều chỉnh, Việt Nam cần chuyển trọng tâm sang những công cụ hỗ trợ đầu tư khác, đồng thời bảo đảm tính ổn định và khả năng dự báo của môi trường pháp lý.

Trước đó, Nghị quyết số 107/2023/QH15 đã thiết lập hai cơ chế quan trọng là thuế thu nhập doanh nghiệp bổ sung tối thiểu nội địa đạt chuẩn và quy định về tổng hợp thu nhập chịu thuế tối thiểu. Mức thuế suất tối thiểu được xác định là 15%, trong khi đối tượng áp dụng chủ yếu là các đơn vị hợp thành của tập đoàn đa quốc gia có doanh thu hợp nhất của công ty mẹ tối cao đạt ngưỡng 750 triệu euro trở lên trong ít nhất hai trong bốn năm liền kề theo quy định.

Vì vậy, việc sửa đổi Nghị quyết số 107 không đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật về thuế. Đây còn là bước hoàn thiện chính sách để giải quyết những trường hợp đặc thù phát sinh trong quá trình thực thi, nhất là với các dự án có quy mô vốn lớn và thời gian đầu tư dài.

Ở góc độ doanh nghiệp, điều quan trọng nhất trong giai đoạn này là không nên xem đề xuất trong dự thảo như một quy định đã có hiệu lực. Nội dung mới vẫn đang trong quá trình lấy ý kiến và có thể tiếp tục được điều chỉnh trước khi cơ quan có thẩm quyền ban hành chính thức. Do đó, doanh nghiệp có dự án BOT điện hoặc thuộc tập đoàn đa quốc gia cần theo dõi sát quá trình hoàn thiện văn bản, đồng thời chủ động rà soát các nghĩa vụ liên quan đến thuế tối thiểu toàn cầu để có phương án phù hợp.