Dự thảo mới về thu phí đường bộ cao tốc

Điều chỉnh quy định thu phí để phù hợp thực tế khai thác cao tốc

Nghị định 130/2024/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 10/10/2024, đặt nền tảng pháp lý cho việc thu phí sử dụng đường bộ cao tốc đối với phương tiện lưu thông trên những tuyến đường thuộc sở hữu toàn dân, do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và trực tiếp quản lý, khai thác. Văn bản này được xây dựng trên cơ sở Luật Đường bộ năm 2024, trong đó xác lập nguyên tắc Nhà nước có thể thu phí đối với các tuyến cao tốc do Nhà nước đầu tư hoặc được chuyển giao về Nhà nước sau khi kết thúc hợp đồng.

Sau thời gian triển khai, Bộ Xây dựng tiếp tục xây dựng dự thảo sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 130. Theo thông tin công bố chính thức, dự thảo được đưa ra lấy ý kiến từ ngày 27/7/2026 đến ngày 26/8/2026. Đây là bước rà soát nhằm hoàn thiện cơ chế pháp lý về thu phí trong bối cảnh hệ thống đường cao tốc ngày càng mở rộng và phương thức quản lý, vận hành cũng có nhiều thay đổi.

Điểm đáng chú ý là việc sửa đổi không nên được nhìn đơn thuần dưới góc độ “tăng hay giảm phí”. Vấn đề quan trọng hơn nằm ở cách xác định đối tượng phải trả phí, điều kiện đưa tuyến đường vào thu, phương thức tổ chức thu và cơ chế quản lý nguồn tiền thu được. Đây đều là những yếu tố tác động trực tiếp đến người tham gia giao thông, đơn vị vận hành và hiệu quả khai thác tài sản kết cấu hạ tầng giao thông công cộng.

Mức phí được xây dựng theo quãng đường và nhóm phương tiện

Theo cơ chế hiện hành, phí sử dụng đường bộ cao tốc được tính dựa trên số kilomet thực tế phương tiện di chuyển kết hợp với mức thu tương ứng của từng nhóm xe. Nghị định 130/2024/NĐ-CP hiện chia phương tiện thành 5 nhóm, từ xe dưới 12 chỗ và xe tải nhẹ cho đến xe tải nặng, xe container có tải trọng lớn.

Biểu phí hiện hành được thiết kế với hai mức. Đối với nhóm xe thấp nhất, mức 1 là 1.300 đồng/xe.km và mức 2 là 900 đồng/xe.km. Ở nhóm phương tiện có tải trọng lớn nhất, mức tương ứng là 5.200 đồng/xe.km và 3.600 đồng/xe.km. Cách phân tầng này phản ánh nguyên tắc phương tiện có mức độ sử dụng hạ tầng và tác động đến kết cấu đường khác nhau thì mức đóng góp cũng khác nhau.

Việc tính phí theo kilomet cũng tạo ra sự khác biệt so với một khoản thu cố định. Người sử dụng tuyến cao tốc càng dài thì tổng số tiền phải thanh toán càng lớn; ngược lại, hành trình ngắn sẽ có mức phí thấp hơn. Cách tiếp cận này về nguyên tắc giúp gắn nghĩa vụ tài chính với mức độ sử dụng thực tế của công trình.

Những nội dung người sử dụng cao tốc cần đặc biệt lưu ý

Dự thảo sửa đổi được đặt trong bối cảnh Nhà nước đang đẩy mạnh khai thác hệ thống đường cao tốc và yêu cầu sử dụng hiệu quả tài sản kết cấu hạ tầng giao thông. Vì vậy, quy định về thu phí có ý nghĩa không chỉ đối với ngân sách mà còn đối với chất lượng dịch vụ và khả năng duy trì, phát triển mạng lưới cao tốc.

Một số vấn đề cần được quan tâm gồm:

• Điều kiện thu phí: Tuyến cao tốc phải đáp ứng các yêu cầu về thiết kế, xây dựng, hoàn thành bàn giao, đưa vào khai thác và có đề án khai thác tài sản được phê duyệt theo quy định.
• Xác định nhóm phương tiện: Việc phân loại xe dựa trên số chỗ, tải trọng, loại phương tiện và một số thông tin kỹ thuật có liên quan trên giấy chứng nhận đăng kiểm.
• Phương thức thanh toán: Cơ chế thu phí gắn với hệ thống thu phí điện tử không dừng và dịch vụ thanh toán tiền sử dụng đường bộ, qua đó hạn chế việc dừng xe để thực hiện giao dịch trực tiếp.
• Quản lý nguồn thu: Khoản phí thu được phải được quản lý, hạch toán và nộp ngân sách theo quy định; một phần có thể được để lại nhằm phục vụ hoạt động cung cấp dịch vụ và tổ chức thu phí.

Thu phí cao tốc cần đi cùng minh bạch và hiệu quả

Một trong những vấn đề quan trọng nhất khi hoàn thiện chính sách thu phí là bảo đảm người dân và doanh nghiệp có thể hiểu rõ họ đang trả tiền cho dịch vụ nào và nguồn tiền được sử dụng ra sao.

Đường cao tốc do Nhà nước trực tiếp quản lý có đặc thù khác với các dự án thu phí theo cơ chế kinh doanh. Với tuyến đường thuộc sở hữu toàn dân, khoản phí thu về về bản chất là nguồn thu gắn với việc khai thác tài sản công. Nghị định 130/2024/NĐ-CP đã quy định phí đối với tuyến thuộc phạm vi quản lý của Trung ương được nộp vào ngân sách Trung ương, trong khi tuyến thuộc địa phương quản lý được nộp vào ngân sách địa phương.

Do đó, việc hoàn thiện quy định cần đồng thời giải quyết hai yêu cầu: một mặt bảo đảm đủ nguồn lực để vận hành, cung cấp dịch vụ thu phí và quản lý hệ thống; mặt khác phải kiểm soát chi phí tổ chức thu, tránh làm giảm đáng kể nguồn lực thực tế dành cho ngân sách và đầu tư hạ tầng.

Theo quy định hiện hành, đối với phạm vi do Bộ Giao thông vận tải quản lý trước đây, tỷ lệ để lại là 6,5% trên số phí thực thu, trong đó có phần dành cho quản lý thu phí và phần phục vụ chi phí thuê dịch vụ thanh toán, vận hành thu cùng các chi phí liên quan.

Tác động dự kiến đối với doanh nghiệp vận tải

Đối với doanh nghiệp vận tải, chi phí sử dụng cao tốc là một cấu phần trực tiếp trong giá thành khai thác phương tiện. Khi số lượng tuyến áp dụng thu phí ngày càng tăng, doanh nghiệp sẽ phải tính chính xác khoản chi này vào phương án vận tải, giá cước và kế hoạch điều phối phương tiện.

Đặc biệt, các doanh nghiệp vận tải hàng hóa sử dụng xe tải nặng hoặc container có thể chịu mức phí cao hơn đáng kể so với xe con do được phân nhóm theo tải trọng. Vì vậy, bất kỳ thay đổi nào về cách xác định mức thu, phạm vi tuyến áp dụng hoặc phương thức thanh toán đều có thể ảnh hưởng đến chi phí logistics.

Ở chiều ngược lại, cơ chế thu phí hợp lý có thể góp phần khuyến khích sử dụng cao tốc đúng mục đích, tạo nguồn lực phục vụ bảo trì và nâng cao chất lượng khai thác. Khi thời gian di chuyển được rút ngắn và độ an toàn cao hơn, chi phí vận hành tổng thể của doanh nghiệp chưa chắc tăng tương ứng với khoản phí phải trả.

Ý nghĩa đối với quá trình phát triển mạng lưới cao tốc

Việc sửa đổi Nghị định 130/2024/NĐ-CP có ý nghĩa rộng hơn một chính sách thu phí đơn thuần. Đây là một phần trong quá trình xây dựng cơ chế khai thác tài sản hạ tầng giao thông sau khi Nhà nước đầu tư, tiếp nhận hoặc trực tiếp quản lý các tuyến cao tốc.

Một cơ chế thu phí rõ ràng sẽ giúp xác lập đầy đủ trách nhiệm của cơ quan quản lý, đơn vị cung cấp dịch vụ và người sử dụng. Đồng thời, dữ liệu từ hệ thống thu phí điện tử cũng có thể hỗ trợ công tác quản lý lưu lượng phương tiện, dự báo nhu cầu và đánh giá hiệu quả khai thác từng tuyến.

Điều đáng chú ý là dự thảo hiện vẫn đang trong quá trình lấy ý kiến và chưa phải quy định chính thức. Vì vậy, mức độ thay đổi cuối cùng, phạm vi điều chỉnh cũng như thời điểm áp dụng sẽ phụ thuộc vào quá trình tiếp thu, hoàn thiện và ban hành văn bản. Người dân, doanh nghiệp vận tải và các đơn vị liên quan nên theo dõi bản chính thức trước khi xác định nghĩa vụ thực hiện cụ thể.

Nhìn tổng thể, việc rà soát Nghị định 130/2024/NĐ-CP là cần thiết khi hệ thống cao tốc Việt Nam đang bước vào giai đoạn khai thác với quy mô ngày càng lớn. Chính sách thu phí nếu được thiết kế minh bạch, dễ thực hiện và kiểm soát tốt chi phí tổ chức thu sẽ vừa bảo đảm quyền lợi của người sử dụng, vừa tạo nguồn lực bền vững cho quản lý, bảo trì và phát triển hạ tầng giao thông đường bộ.