ESAM và đột phá hoạch định chính sách an ninh năng lượng quốc gia

1. Bản đồ dữ liệu kinh tế - xã hội - môi trường: Cấu trúc hiện đại của ESAM

Bộ công cụ ESAM được phát triển dựa trên sự hợp tác giữa Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS), Đại học Copenhagen, Cục Thống kê và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP). Đây là mô hình mở rộng từ ma trận SAM truyền thống, tích hợp sâu dữ liệu năng lượng và lượng khí thải nhà kính (GHG) vào tài khoản quốc gia.
 

Cấu trúc ma trận ESAM phản ánh bức tranh toàn cảnh và chi tiết về nền kinh tế:

• Hạ tầng ngành: Bao gồm 178 ngành kinh tế và 173 ngành sản phẩm tiêu dùng.

• Phân loại năng lượng: Đánh giá chi tiết 5 dạng năng lượng cốt lõi bao gồm than, dầu thô, dầu khí, các sản phẩm chế biến từ dầu và nguồn điện (thủy điện, nhiệt điện than, điện khí, điện gió, điện mặt trời và các nguồn khác).

• Phân hóa xã hội: Chia nhỏ thành 20 nhóm hộ gia đình theo từng mức thu nhập, vùng miền địa lý và đặc thù nghề nghiệp.

• Tài khoản vĩ mô: Kết nối liền mạch giữa khu vực sản xuất, hộ gia đình, ngân sách Chính phủ và giao thương quốc tế.

2. Mô phỏng kịch bản chính sách: Đo lường sự đánh đổi và hiệu ứng lan tỏa

Điểm giá trị nhất của công cụ ESAM là khả năng kết nối với các mô hình kinh tế để đưa ra dự báo tác động định lượng trước khi chính sách được ban hành.

a. Động lực từ cải thiện hiệu suất năng lượng

• Bệ phóng GDP: Kết quả mô phỏng cho thấy chỉ cần cải thiện 10% hiệu quả sử dụng năng lượng, GDP của Việt Nam có thể tăng trưởng thêm khoảng 1%.

• Lợi ích kép: Mức tăng hiệu suất này đồng thời giảm lượng tiêu thụ nhiên liệu, hạ trần phát thải khí nhà kính và tăng thu nhập thực tế cho các tầng lớp nhân dân.

b. Tác động của điều chỉnh giá điện và định giá carbon

• Biến động giá điện: Khi giá điện điều chỉnh tăng 10%, chi phí sản xuất của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo dự kiến tăng 1,8%. Đáng chú ý, chi phí sinh hoạt của nhóm hộ gia đình có thu nhập thấp sẽ tăng khoảng 3,2%, đòi hỏi cơ chế hỗ trợ trực tiếp đúng đối tượng thay vì bù giá dàn trải.

• Chính sách thuế carbon: Với mức giá 15 USD/tấn CO₂ tương đương, lượng phát thải có thể giảm khoảng 2,9%. Tuy nhiên, nếu không có giải pháp bù đắp, GDP có thể chịu mức sụt giảm nhẹ 0,8%. Ngược lại, nếu nguồn thu từ thuế carbon được tái đầu tư vào an sinh xã hội, hộ nghèo ở khu vực nông thôn hoàn toàn có thể gia tăng thu nhập ròng.

3. Thể chế hóa và kết hợp công cụ quản lý trong Luật sửa đổi

Song song với công cụ phân tích, hành lang pháp lý về sử dụng năng lượng cũng ghi nhận bước chuyển dịch mạnh mẽ. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả (Luật số 77/2025/QH15) có hiệu lực từ đầu năm 2026 đã đưa tiết kiệm năng lượng trở thành chỉ tiêu bắt buộc trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội.

• Tăng cường trách nhiệm địa phương: Chính quyền các cấp có nghĩa vụ xây dựng kế hoạch sử dụng năng lượng 1 năm và 5 năm; đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra định mức tiêu thụ của các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm.

• Tích hợp chính sách: Việc ứng dụng ESAM giúp cơ quan quản lý xác định chính xác danh mục ngành cần áp tiêu chuẩn định mức khắt khe, chọn lọc chính sách giảm nhẹ phát thải tối ưu và bảo vệ kịp thời các nhóm dân cư nhạy cảm khi điều chỉnh giá.

4. Tầm nhìn chiến lược cho quá trình chuyển dịch năng lượng công bằng

Sự kết hợp giữa cơ sở dữ liệu ESAM và khung pháp lý sửa đổi đánh dấu bước chuyển quan trọng từ quản lý năng lượng phân tán sang quản trị tích hợp giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Việc thấu hiểu các mặt đánh đổi định lượng thông qua ESAM giúp các cơ quan tham mưu phục vụ đắc lực cho các định hướng chiến lược của Đảng và Chính phủ về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Đây chính là bệ phóng để Việt Nam thực hiện thành công cam kết chuyển đổi xanh, vừa thúc đẩy kinh tế vừa bảo đảm không một nhóm xã hội nào bị bỏ lại phía sau.